Kusurun, zararın ve illiyetin ispatı — bilirkişi incelemesi

Breadcrumb: Ticari şirketler › Kurucuların, yöneticilerin ve denetçilerin sorumluluğu › Zarar ve dava hakkı › Kusurun, zararın ve illiyetin ispatı — bilirkişi incelemesi

Konu: Kurucuların, yöneticilerin ve denetçilerin sorumluluğu · Mesele: sor_ispat_kusur_zarar · Nitelik: Esastan (emsal üretir) · Durum: kanonik · Dayanak: TTK 553/1, HMK 190, HMK 266

Ne arıyorsunuz? — pratik özet

Bir cümlede: Yönetici sorumluluğu davasında kusur tartışması, çoğu dosyada davanın kaderini belirlemez — belirleyen, zararın gerçek ve hesaplanabilir biçimde ispatlanıp ispatlanmadığıdır. Mülga 6762 m.338 yönetici aleyhine kusur karinesi kurup ispat yükünü ters çevirir; ama Daire bu tersine çevirmenin ispat sırasını değiştirmediğini vurgular: önce davacı şirketin gerçek (varsayımsal olmayan) zararını ve zararı doğuran müsnet eylemi ispatlamalı, ancak bundan sonra yönetici kusursuzluğunu ispat yükü altına girmelidir. 6102 rejiminde ise 6335 s.K. değişikliğinden sonra karine yoktur; davacı hem kusuru hem zararı ispatlar.

Bu sayfa kime ne veriyor: - Hızlı cevap arayan: zarar kaleminizin ölçülmüş içtihatta "zarar" sayılıp sayılmadığını ve hangi belgeyle ispatlanabileceğini gösterir. - Gerekçe arayan: doktrin bölümü ispat yükünün rejimlere göre dağılımını, zarar kavramının sınırlarını ve bilirkişi raporunun taşıması gereken nitelikleri karar çapalarıyla kurar.

Kaynak ve kapsam notu: Yargıtay 11. HD kararları üzerinden ölçülmüştür: meseleye bağlanan 372 karar, damıtılan 19 norm bloğu ve bu blokları taşıyan 108 tanık bağı (84 ayrı karar; tanıkların gerekçe metni okunarak seçilmiştir). Blokların çoğu mülga 6762 rejiminde ölçülebilmiştir; rejim ayrımı § 2'de ayrıca kurulmuştur.

---

PRATİK KILAVUZ — İSPAT ÖZ-DEĞERLENDİRMESİ

A. Zarar kalemi testi — iddianız hangi kategoride

Zarar iddiası	Ölçülen sonuç	Çapa
Şirket parasının grup şirketine / üçüncü kişiye usulsüz aktarılması	Aktarımın kendisi zarardır; zarar işlem anında doğar, alana başvurmak gerekmez	102539800, 731906300, 101809500
Tahsil edilmeyen sermaye (apel) borcu	Şirketi mutlak zarara uğratır; zarar en az ödenmeyen tutar kadardır	345057700, 1058735200, 217947800
Kasadan/hesaptan para çekilmesi	Çeken, harcamanın şirket yararına olduğunu kanıtlamakla yükümlüdür	101659000, 1065310600, 101809000
Brüt para çıkışı (karşılığında mal/hizmet alınmış)	Tek başına zarar değildir — karşılığın değeri düşülmeden zarar hesaplanamaz	587302800, 750895900, 1008050400
Vergi aslı / sigorta primi anaparası	Zarar kalemi oluşturmaz — kanunen zaten ödenmesi gereken borçtur	517319000, 1040782600, 1065313900
Salt belge düzenine aykırılık	Varsayımsal zarardır, kapıyı geçmez	750895900
Dava öncesi fiilen giderilmiş zarar	İstenemez; temlik/kısmi tahsilat düşülmeli	989008100, 1008050400, 197402500

B. Bilirkişi raporu — hangi rapor hüküm kurdurmaz

Daire şu raporlara dayanılarak zararın varlığı veya yokluğu hakkında hüküm kurulmasını eksik inceleme saymaktadır (1058320200, 521512000, 1043948000, 449284600, 571629900, 1018385200, 101834500, 1112732600):

• alternatif ihtimallere göre görüş bildiren ("şöyleyse şu, böyleyse bu"),
• genel ifadelerle yetinen,
• varsayıma dayanan,
• sonuca etkili ciddi itirazları karşılamayan rapor.

Rapor tek başına gerekçe yerine geçmez. Buna karşılık miktarın tam belirlenememesi ret sebebi değildir (§ 9).

---

DOKTRİN ANALİZİ — İÇTİHADIN ÇERÇEVESİ

§ 1. Kural — kusur karinesi ve ters çevrilmiş ispat yükü

Daire, e.6762 m.338'in yönetim kurulu üyeleri (m.359 ile denetçiler, m.556 yollamasıyla limited şirket müdürleri) aleyhine kusur karinesi kabul ederek ispat yükünü ters çevirdiğini; görev sırasında doğan şirket zararının üyelerin kusurlu eyleminden kaynaklandığının kabul edildiğini ve kusursuzluğunu ispat edemeyen üyenin zarardan sorumlu tutulduğunu istikrarla kabul etmektedir (428340600, 101673300, 355329900, 389618700, 608465100, 882708300, 101809500, 626273600).

Bu rejimde yerel mahkemenin "davacı kusuru kanıtlayamadı" gerekçesi tek başına ret sebebi değildir (134548200, 167364400, 251773500, 102377000).

§ 2. Rejim ayrımı — karine 6762'de var, 6102'de yok

	e.6762 rejimi	6102 rejimi
Kusur karinesi	Var (m.338; Ltd m.556, denetçi m.359)	Yok
İspat yükü	Yönetici kusursuzluğunu ispatlar	Davacı hem kusuru hem zararı ispatlar
Çapa	134548200, 608465100, 882708300, 101809500, 101673300	450763800, 998793600

6102 rejiminde karinenin bulunmamasının sebebi metinseldir: 6335 s.K. ile m.553'te sorumluluğun kusura dayandığı belirtilmiş ve maddeden ispat yüküne ilişkin ibareler çıkarılmıştır (yürürlükteki metinde bu, birinci fıkradaki "(…)" boşluğu olarak görünür).

Hangi rejimin uygulanacağı re'sen saptanacak bir ön meseledir: Daire, sorumluluğa dayanak olayların doğuş tarihi belirlenmeden ispat yükünün dağıtılamayacağını kabul etmektedir (998793600, 615847300, 450763800). Olaylar birden çok yıla yayılmışsa ya da dava tarihi ile eylem tarihi farklı rejimlere düşüyorsa bu saptama şarttır.

§ 3. Kapı — karine ispat SIRASINI değiştirmez

Ters çevrilmiş ispat yükü, ispat sırasını değiştirmez. Önce davacı, şirketin gerçek (varsayımsal olmayan) zararını ve zararı doğuran müsnet eylemi ispatlamalı; ancak bundan sonra yönetici kusursuzluğunu ispat yükü altına girer (750895900, 615847300, 500293400, 1016905200, 1040294400, 1061879400, 1112732600, 568017700).

Kapı geçilemezse sonuç nettir: karine hiç işlemez, dava reddedilir ve "davalı kusursuzluğunu ispatlayamadı" gerekçesiyle kurulan kabul hükmü davalı yararına bozulur (615847300, 750895900, 1016905200). Salt belge düzenine aykırılığa dayanan varsayımsal zarar bu kapıyı geçmez (750895900).

§ 1 ile § 3 birlikte okunmalıdır: karine davacıyı ispattan kurtarmaz, yalnız zarar sabit olduktan sonra kusur tartışmasını davalıya taşır.

§ 4. Zarar ne zaman doğar — aktarım anı

Daire, şirket parasının ticari amaç dışında ve basiretsizce üçüncü kişiye ya da grup şirketine aktarılmasını başlı başına zarar saymakta; zararın usulsüz işlem anında doğduğunu, gerçekleşmiş sayılması için parayı alana başvurulmasının, ona karşı tüm yasal yolların tüketilmesinin veya aciz vesikası alınmasının gerekmediğini kabul etmektedir (102539800, 731906300, 101809500, 345034700, 449026700, 1060785600, 573116100, 587456400).

Asıl borçlunun ödeme gücünün sürmesi, zararın doğmadığı anlamına gelmez.

Aynı mantık sermaye borcunda da işler: ortakların apel borcunu yerine getirmemesi şirketi mutlak şekilde zarara uğratır, zarar en azından ödenmeyen sermaye tutarı kadardır ve bunun için ortaklar aleyhine önce takibe geçilmesine, dava açılmasına veya aciz belgesi alınmasına gerek yoktur (345057700, 1058735200, 217947800, 229821300, 568017700).

§ 5. Zararın sınırı — gerçek ve net eksilme

Zarar, malvarlığındaki gerçek ve net eksilmedir. Ödemenin karşılığında hiç mal veya hizmet alınmadığı, rayiç bedelin üzerinde ödendiği ya da ihtiyaç olmadığı hâlde alındığı ispatlanmadan, edinilen karşılığın değeri düşülmeden brüt para çıkışı zarar sayılamaz (587302800, 750895900, 1008050400, 101797700, 1043505200, 101533800, 1061566100).

Zarar, zarar verici eylem/işlem tarihindeki duruma göre belirlenir: devralınan varlığın sonradan değer kazanması veya devirden sonra yatırım yapılıp iyileştirilerek satılmasından elde edilen gelir, davanın niteliği gereği nazara alınamaz (464105600, 1061566100, 587302800, 1014673200, 101966600).

Dava açılmadan önce fiilen giderilmiş zarar istenemez; buna karşılık temlik, kısmi tahsilat ya da davacının hisse devri karşılığı geri aldığı bedeller gibi kalemlerin sorumluluk tutarından düşülüp düşülmediği araştırılmalıdır (989008100, 1008050400, 197402500, 353032400).

§ 6. Hesap verme yükümü — para çeken açıklamakla yükümlüdür

Şirket kasasından veya banka hesabından para çeken ve şirkete karşı hesap verme yükümlülüğü altında bulunan yönetici ile ilgililer, harcamaların şahsi değil şirket adına/yararına yapıldığını kanıtlamakla yükümlüdür; davacının kalem kalem açıklama yapmamış olması tek başına ret sebebi sayılamaz (101659000, 1065310600, 101809000, 1040294400, 428340600, 954327100, 691869200).

Ticari defterler bakımından ayrım: defterleri tutmakla yükümlü müdür kendi aleyhine olan kayıtlarla bağlıdır; buna karşılık salt kendi sorumluluğunda tutulan defterlerde alacaklı görünmesi alacağın ispatı için yeterli değildir — kayıtlar bağımsız delil niteliği taşıyan dayanak belgelerle desteklenmelidir (632595300, 137232200, 1065310600). Bu değerlendirme, defter tutma yetki ve sorumluluğunun kimde olduğu (müdürler arasında iş bölümü bulunup bulunmadığı) belirlendikten sonra yapılır.

§ 7. Karine davalıyı savunmasız bırakmaz

Daire, kusur karinesinin davalıyı savunmasız bırakmadığını; yöneticinin zararın ekonomik kriz, sektörel neden ya da şirketin olağan faaliyet zararı olduğunu savunması hâlinde kendisine fiilen ispat imkânı tanınıp delillerinin sorulması ve bu yönde uzman bilirkişi incelemesi yaptırılması gerektiğini kabul etmektedir (1027951300, 932774200, 137232200, 504157300, 990185900, 954327100).

§ 8. Ceza yargılamasının etkisi

Yalnız kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmünde ceza mahkemesince belirlenen maddi vakıalar hukuk hâkimini bağlar (e.818 BK m.53 / 6098 TBK m.74); sonucu bu davayı etkileyebilecek derdest ceza davası bekletici sorun yapılmalı ve kesinleşmesi beklenmelidir (102007500, 451511700, 868577300, 1030870900, 508010600, 1030633200, 170852200, 171274900).

Mahkûmiyet dışındaki sonuçlarda gerekçe ayrımı belirleyicidir: zamanaşımı nedeniyle ortadan kaldırma kararı ile suçun unsurlarının oluşmaması ya da delil yetersizliği sebebiyle verilen beraat hukuk hâkimini bağlamaz; buna karşılık eylemin işlenmediğinin kesin tespitine dayanan beraat bağlar. Her hâlde ceza dosyasındaki deliller hukuk hâkimince değerlendirilmelidir (508010600, 451511700, 101644500, 101894400, 1020598800, 1063541400).

§ 9. Miktar tam belirlenemiyorsa — hâkimin takdiri

Zararın miktarının bilirkişi raporlarıyla tam olarak belirlenememesi tek başına ret sebebi değildir. Soyut ya da varsayımsal gerekçeyle zarar şartının yokluğuna hükmedilemez; miktar tam tespit edilemiyorsa hâkim, olayın oluş şekli, tarafların ekonomik durumu ve kusurun ağırlığına göre makul zarar miktarını takdir eder (1010314000, 490628200, 128282900, 449284600). Bu kural, zararın ve kusurun varlığı saptanmış, yalnız miktarı belirlenememiş hâllere ilişkindir — § 3'teki kapıyı geçmeyen dosyayı kurtarmaz.

§ 10. Normun uygulanmadığı hâller

• Anapara kalemleri: vergi aslı ile sigorta/mevduat sigortası primi anaparası zarar kalemi oluşturmaz; yalnız kötü yönetim ve denetim nedeniyle fazladan ödenmek zorunda kalınan vergi cezası ve gecikme zammı zarar sayılır. Gecikme cezasının temsilciden istenebilmesi için tüzel kişice fiilen ödenmiş olması aranır (517319000, 1040782600, 1065313900, 932626400).
• Görev süresi dışındaki zararlar: her davalı yönünden göreve başlama ve ayrılma tarihleri belirlenerek, selefinin işlemlerinden doğan zararı tespit etme imkânı ve bu konudaki ihmali ayrı ayrı değerlendirilmelidir (794843800, 1112732600, 626273600, 1045123600). Sorumluluk m.336/2 uyarınca münhasıran bir üyeye verilmişse ve m.337 uyarınca selefinin yolsuz muamelelerini bildirmeyen üye sorumluluğa iştirak ederse tablo değişir (bkz. sor_yk_uyesi_553 § 5-6).

§ 11. Eğilim (ölçülmüş)

Meseleye bağlanan 372 karar bağında ölçülen yön dağılımı:

Yön	Sayı	Pay
Araştırma istendi (bozma; esas çözülmedi)	143	%38
Sorumluluğu kaldıran/daraltan	109	%29
Sorumluluğu doğuran/genişleten	98	%26
Belirsiz	22	%6

Nasıl okunmalı: Bu meselenin ayırt edici bulgusu, en büyük dilimin bozma olmasıdır (%38). Uyuşmazlıkların en sık düğümlendiği yer kusur değil, zararın hesaplanabilir biçimde ortaya konması ve bilirkişi incelemesinin yeterliliğidir. Pratik sonuç: dosyayı kazandıran şey çoğu kez hukuki argüman değil, zarar kaleminin § 5'teki "gerçek ve net eksilme" ölçüsüne göre hesaplanmış biçimde sunulmasıdır.

---

KAYNAKÇA / ATIF

Yöntem: İçtihat çapaları Yargıtay 11. HD künyesi + korpus karar_id ile verilmiştir (backtick içindeki karar_id tıklanabilir). Mevzuat çapaları yürürlükteki metinden ve yerel mülga 6762 metninden teyit edilmiştir.

A. Mevzuat çıpası

Yürürlükteki metin - TTK m. 553/1 — sorumluluk, yükümlülüklerin kusurla ihlali hâlinde doğar. 6335 s.K. ile ispat yüküne ilişkin ibare metinden çıkarılmıştır (§ 2). - 6098 TBK m. 74 — ceza mahkemesi kararının hukuk hâkimini bağlaması (§ 8). - 6098 TBK m. 50/2, m. 51 — zararın miktarı ispat edilemiyorsa hâkimin takdiri (§ 9). - 6100 HMK m. 279 — bilirkişi raporunun niteliği (§ B, § 10).

Mülga 6762 sayılı Kanun - e.6762 m.336 — yöneticilerin müteselsil sorumluluğu. - e.6762 m.338 — kusuru olmadığını ispat eden aza sorumlu olmaz. Kusur karinesinin kaynağı (§ 1). - e.6762 m.359 — denetçiler (murakıplar) bakımından aynı rejim. - e.6762 m.556 — limited şirket için anonim şirket hükümlerine yollama. - e.6762 m.309, m.341 — dolaylı zarar ve şirket adına dava kararı çıpaları. - e.6762 m.325 — ticari defterler ve kayıt düzeni (§ 6). - e.818 BK m.41, m.42, m.43/1, m.53 — haksız fiil, zararın takdiri ve ceza kararının bağlayıcılığı. - e.1086 HUMK m.275, m.283, m.284, m.286 — bilirkişi incelemesi (ölçülen kararların çoğunun usul rejimi). - 6335 s.K. — m.553'ün değişikliği; rejim ayrımının metinsel dayanağı (§ 2).

B. Mülga hüküm ve zaman bakımından uygulama notu

Bu meselede rejim farkı madde numarası değiştiği için değil, kural değiştiği için doğar: 6762 m.338'in kurduğu kusur karinesinin 6102'de karşılığı yoktur. Karar metnindeki madde numarasına bakarak rejim belirlemek yanıltıcıdır; belirleyici olan sorumluluğa dayanak olayların doğuş tarihidir ve bu, re'sen saptanacak bir ön meseledir (§ 2).

C. İçtihat kütüğü

Bu makalede anılan tanık kararların tamamı, meseleye bağlanan 372 karar arasından gerekçe metni okunarak seçilmiştir; her biri ilgili bölümde karar_id ile çapalıdır ve karar sayfasından tam metniyle doğrulanabilir. Blok bazında döküm ve tanık sözleşmesi (merci · derece · temyiz akıbeti) docs/norm/sorumluluk_as.json → onermeler.sor_ispat_kusur_zarar altındadır.

---

Öz-değerlendirme uyarısı: Buradaki eğilim ve kurallar, Yargıtay 11. HD'nin ölçülmüş kararlarından damıtılmıştır. Bir tahmin veya hukuki görüş değildir. Sonucu belirleyen, somut olayda zararın gerçek ve hesaplanabilir biçimde ortaya konup konmadığı ile olayların hangi kanun döneminde doğduğudur.

---

Mesele ve norm bağı (çift yön)

Mesele → makale: sor_ispat_kusur_zarar bu makaleyle eşlenmiştir (kapsam: tam, bölüm çapası: tüm makale (11 bölüm)). Eşleme kalıcı dosyada yaşar: docs/sorumluluk_as_makale_eslesme.json.

Makale → norm: Bu makale, docs/norm/sorumluluk_as.json → onermeler.sor_ispat_kusur_zarar altındaki 19 norm bloğunu karşılar (durum_norm: aday).

Blok	Önerme	Tanık
kural	Daire, e.6762 m.338'in yönetim kurulu üyeleri (m.359 ile denetçiler, m.556 yollamasıyla limited şirket müdürleri) aleyhine kusur karinesi kabul ederek	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
kapı	Daire, ters çevrilmiş ispat yükünün ispat SIRASINI değiştirmediğini; önce davacının şirketin gerçek (varsayımsal olmayan) zararını ve zararı doğuran m	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[0]	Daire, şirket parasının ticari amaç dışında ve basiretsizce üçüncü kişiye ya da grup şirketine aktarılmasını başlı başına zarar saymakta; zararın usul	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[1]	Daire, ortakların sermaye (apel) borcunu yerine getirmemesinin şirketi MUTLAK şekilde zarara uğrattığını, zararın en azından ödenmeyen sermaye tutarı	5 tanık (5 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[2]	Daire, kusur karinesinin davalıyı savunmasız bırakmadığını; yöneticinin zararın ekonomik kriz, sektörel neden ya da şirketin olağan faaliyet zararı ol	6 tanık (6 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[3]	Daire, zararın malvarlığındaki GERÇEK ve net eksilme olduğunu; ödemenin karşılığında hiç mal veya hizmet alınmadığı, rayiç bedelin üzerinde ödendiği y	7 tanık (7 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[4]	Daire, zararın zarar verici eylem/işlem tarihindeki duruma göre belirlendiğini; devralınan varlığın sonradan değer kazanmasının veya devirden sonra ya	5 tanık (5 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[5]	Daire, dava açılmadan önce fiilen giderilmiş zararın istenemeyeceğini; buna karşılık temlik, kısmi tahsilat ya da davacının hisse devri karşılığı geri	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[6]	Daire, şirket kasasından veya banka hesabından para çeken ve şirkete karşı hesap verme yükümlülüğü altında bulunan yönetici ile ilgililerin, harcamala	7 tanık (7 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[7]	Daire, defterleri tutmakla yükümlü müdürün kendi aleyhine olan kayıtlarla bağlı olduğunu; buna karşılık salt kendi sorumluluğunda tutulan defterlerde	3 tanık (3 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[8]	Daire, zararın varlığı ve miktarının denetlenebilir biçimde, gerektiğinde uzman bilirkişi kurulu marifetiyle kuşkuya yer bırakmaksızın saptanmasını ar	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[9]	Daire, e.818 BK m.53 (6098 TBK m.74) uyarınca yalnız KESİNLEŞMİŞ bir mahkûmiyet hükmünde ceza mahkemesince belirlenen maddi vakıaların hukuk hâkimini	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[10]	Daire, zamanaşımı nedeniyle ortadan kaldırma kararının, suçun unsurlarının oluşmaması ya da delil yetersizliği sebebiyle verilen beraatin hukuk hâkimi	6 tanık (6 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[11]	Daire, zararın miktarının bilirkişi raporlarıyla tam olarak belirlenememesini tek başına ret sebebi saymamakta; soyut ya da varsayımsal gerekçeyle zar	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[12]	Bu norm, kanun gereği zaten ödenmesi gereken ANAPARA bakımından UYGULANMAZ: Daire, vergi aslı ile sigorta/mevduat sigortası primi anaparasının zarar k	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[13]	Bu norm, davalının GÖREV SÜRESİ dışında doğan zararlar bakımından doğrudan UYGULANMAZ: Daire, her davalı yönünden göreve başlama ve ayrılma tarihleri	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
ayrım[0]	e.6762 rejiminde kusur KARİNESİ vardır: zarar sabit olduğunda yönetici/denetçi kusursuzluğunu ispat etmedikçe sorumludur; ispat yükü ters çevrilmiştir	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
ayrım[1]	6102 rejiminde kusur karinesi YOKTUR: 6335 s.K. ile m.553'ün sorumluluğun kusura dayandığı belirtilmiş ve madde metninden ispat yüküne ilişkin ibarele	2 tanık (2 Yargıtay) · tam metin denetimli
ayrım[2]	Hangi rejimin uygulanacağı re'sen saptanacak bir ön meseledir: Daire, sorumluluğa dayanak olayların doğuş tarihi belirlenmeden ispat yükünün dağıtılam	3 tanık (3 Yargıtay) · tam metin denetimli

⚠️ Bölüm çapası kaba. Eşleme dosyası bu makale için bölüm bazında değil, makale bütünü düzeyinde çapa taşıyor. Hangi bölümün hangi bloğu beslediği henüz ölçülmemiştir; bu bir boşluktur, doldurulmuş gibi gösterilmemiştir.

Çelişki denetimi: docs/norm/sorumluluk_as_norm_makale_denetimi.md (playbook §8.2 — çelişki silinmez, editöre gider).