Zamanaşımı — iki/beş yıl ve ceza zamanaşımının uzaması (TTK 560)

Breadcrumb: Ticari şirketler › Kurucuların, yöneticilerin ve denetçilerin sorumluluğu › Usul ve dava şartları › Zamanaşımı — iki/beş yıl ve ceza zamanaşımının uzaması (TTK 560)

Konu: Kurucuların, yöneticilerin ve denetçilerin sorumluluğu · Mesele: sor_zamanasimi_560 · Nitelik: Yan / kapı ekseni · Durum: kanonik · Dayanak: TTK 560, e.6762 m.309

Ne arıyorsunuz? — pratik özet

Bir cümlede: Yönetici sorumluluğunda genel zamanaşımı değil özel hüküm uygulanır — zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten iki yıl, her hâlde zararı doğuran fiilin vukuundan beş yıl; fiil suç oluşturuyor ve ceza kanunu daha uzun süre öngörüyorsa tazminat davasına da o süre uygulanır. Ancak pratikte davayı belirleyen şey sürenin uzunluğu değil başlangıcın hangi ana bağlandığıdır: tek seferlik eylemde fiil tarihi, sonuçları sonradan doğan işlemde zararın ortaya çıktığı tarih, ihmali eylemde ise görevin sona erdiği tarih. Üstelik zamanaşımı bir def'idir: usulünce ileri sürülmemişse süre dolmuş olsa bile dava zamanaşımından reddedilemez.

Bu sayfa kime ne veriyor: - Hızlı cevap arayan: sürenin sizin olayınızda hangi tarihten işlediğini ve def'iyi hangi aşamada ileri sürmeniz gerektiğini gösterir. - Gerekçe arayan: doktrin bölümü başlangıç ölçütlerinin dört ayrı hâlini ve özel hükmün uygulanmadığı sınırları karar çapalarıyla kurar.

Kaynak ve kapsam notu: Yargıtay 11. HD kararları üzerinden ölçülmüştür: meseleye bağlanan 314 karar, damıtılan 12 norm bloğu ve bu blokları taşıyan 58 tanık bağı (tanıkların gerekçe metni okunarak seçilmiştir). Bu bir kapı meselesidir: ölçülen eğilim "davacı kazandı mı" değil, zamanaşımı engelinin aşılıp aşılmadığını gösterir (§ 10).

---

PRATİK KILAVUZ — ZAMANAŞIMI ÖZ-DEĞERLENDİRMESİ

A. Başlangıç hangi tarihtir — dört hâl

Olayınız	Süre ne zaman işlemeye başlar	Çapa
Tek seferlik zarar verici eylem	Fiilin/işlemin gerçekleştiği tarih — zararın sonradan denetim/teftiş raporuyla öğrenilmesi bunu değiştirmez	330038600, 147811400, 355983000
Sonuçları sonradan doğan işlem	İşlem tarihi değil, o işleme bağlanabilen zararın ortaya çıktığı tarih (rehnin paraya çevrilmesi, tahsil imkânsızlığının anlaşılması)	1062344000, 1028380200, 1064589900
İhmal (yapmama) — alacağı takip etmemek, selefin yolsuzluğunu bildirmemek	Eylemin ilk yapıldığı tarih değil, görevin sona erdiği tarih	135396100, 217347900, 217942100
İki yıllık öğrenme süresi	Tüzel kişinin dava açmaya yetkili organının (YK üyeleri için genel kurulun) öğrendiği tarih	147808300, 629788500, 542579900

İki yıllık öğrenme süresinin başlangıcı, beş yıllık azami sürenin başlangıcı sayılamaz — ikisi ayrı eksendir (346023800).

B. Def'i usulü — süre dolsa bile kaybedilebilir

Durum	Sonuç	Çapa
Def'i hiç ileri sürülmemiş	Süre dolmuş olsa bile zamanaşımından ret verilemez	483322400, 517109600, 101970800
Bir davalı def'ide bulundu, diğeri bulunmadı	Def'i sirayet etmez — yalnız ileri süren yararlanır	733937400, 102005600
İstinaf sebepleri arasında yok	BAM hükme esas alamaz	571629900
Def'i usulünce ileri sürülmüş	Diğer sübut nedenlerinden önce karara bağlanmalı	102167000, 101809000

Nasıl okunur: Basit yargılama usulü geçerli olduğundan def'i kural olarak cevap dilekçesiyle ileri sürülmelidir.

---

DOKTRİN ANALİZİ — İÇTİHADIN ÇERÇEVESİ

§ 1. Kural — özel zamanaşımı

Daire, yönetici, müdür ve denetçilerin sorumluluğu davasında genel zamanaşımı yerine özel hükmü uygulamakta; tazminat isteme hakkının zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl, her hâlde zararı doğuran fiilin vukuundan itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğradığını, fiil cezayı gerektirip ceza kanununda daha uzun süre öngörülmüşse tazminat davasına da o sürenin uygulandığını kabul etmektedir (1062547800, 547406800, 217347900, 330038600, 513225300, 101780900, 102167000, 420309000).

Çapaya iki yoldan ulaşılır. Anonim şirkette e.6762 m.340, m.336 ve m.337 gereğince yöneticilere yükletilen sorumluluk hakkında m.309 hükmünün uygulanacağını söyler; Daire m.309/son'u "özel hüküm" diye nitelendirir. Yürürlükteki rejimde karşılık 6102 m.560'tır.

⚠️ Nitelendirme tuzağı: Bir tanıkta yerel mahkeme çapayı 6102 m.560 gösterip süreyi hak düşürücü saymış; Daire uygulanacak hükmün e.6762 m.309 ve sürenin zamanaşımı olduğunu belirterek hükmü düzeltmiştir. Süre hak düşürücü değil zamanaşımıdır — bu ayrım, § 2'deki def'i rejiminin tamamını belirler.

§ 2. Kapı — zamanaşımı def'idir, re'sen gözetilmez

Zamanaşımı def'i niteliğinde kişisel bir savunma sebebidir. Daire bunun sonuçlarını dört yönde kurar (483322400, 517109600, 733937400, 101970800, 102005600, 101809000, 571629900, 102167000):

• mahkemece re'sen gözetilemez;
• def'ide bulunmayan diğer davalıya sirayet etmez;
• istinaf sebepleri arasında yer almıyorsa Bölge Adliye Mahkemesince hükme esas alınamaz;
• sorumluluk davalarında geçerli basit yargılama usulü nedeniyle kural olarak cevap dilekçesiyle ileri sürülmelidir.

Sonuç iki yönlüdür: def'i usulünce ileri sürülmemişse süre dolmuş olsa dahi dava zamanaşımından reddedilemez; usulünce ileri sürülmüşse — 11.04.1940 tarih ve 15/70 sayılı YİBK uyarınca diğer sübut nedenlerinden önce — hakkında olumlu ya da olumsuz, denetime elverişli bir karar verilmeden esasa girilemez.

Ölçüm notu: Def'inin sonradan ıslah yoluyla ileri sürülebileceği yalnız iki kararda ölçülebildiğinden ayrı bir kural olarak damıtılmamıştır. Bu bir boşluktur.

§ 3. Her eylem için ayrı hesap

Daire, dava konusu edilen her bir zararlandırıcı eylem bakımından zamanaşımı süresinin ayrı ayrı tespit edilmesini aramakta; tek bir yönetim kurulu kararı ya da tek bir tarih üzerinden toptan başlangıç belirlenmesini eksik inceleme saymaktadır (467239100, 513225300, 217942100, 102005600, 989008100, 547406800, 407323200).

Aynı titizlik davalılar bakımından da geçerlidir: def'ide bulunmayan davalı için süre değerlendirmesi yapılamaz (§ 2).

§ 4. Başlangıç — tek seferlik eylemde fiil tarihi

Beş yıllık azami süre kural olarak zararı doğuran fiilin/işlemin gerçekleştiği tarihten işler; zararın sonradan bir denetim ya da teftiş raporuyla öğrenilmiş olması bu başlangıcı değiştirmez (330038600, 147811400, 355983000, 463478200, 629788500, 649308700, 934765100, 197402500). Ölçüt: eylem tek seferliktir, süregelen bir zarar verici eylem yoktur ve zarar eylemle birlikte doğmuştur.

§ 5. Başlangıç — sonuçları sonradan doğan işlem

Buna karşılık, işlem ile zarar arasında zaman aralığı varsa ve zarar işlem anında henüz doğmamışsa (rehnin paraya çevrilmesi, paranın kasadan çıkması, tahsil imkânsızlığının anlaşılması), süre işlem tarihinden değil o işleme bağlanabilen zararın ortaya çıktığı tarihten işler (1062344000, 1028380200, 1064589900).

§ 4 ile § 5 birbirinin istisnası değil, aynı ölçütün iki yüzüdür: belirleyici olan zararın ne zaman doğduğudur, ne zaman öğrenildiği değil.

§ 6. Başlangıç — ihmali eylemde görevin sonu

Yönetici ve denetçilerin zarara sebebiyet veren ihmali eylemleri görevde kaldıkları sürece devamlılık arz ettiğinden, süre eylemin ilk yapıldığı tarihten değil görevin sona erdiği tarihten işlemeye başlar (135396100, 217347900, 217942100, 102005600). Ölçüt: isnat edilen eylem bir yapmama/ihmaldir (alacağı takip etmemek, iadesi için hukuksal yollara başvurmamak, selefin yolsuzluğunu bildirmemek) ve davalı görevi süresince aynı ihmali sürdürmüştür.

§ 7. İki yıllık süre — kim öğrenmiş sayılır

İki yıllık öğrenme süresi, tüzel kişinin dava açmaya yetkili organının — yönetim kurulu üyeleri bakımından genel kurulun — zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten işler (147808300, 629788500, 542579900, 346023800). Teftiş raporunun bir müdüre sunulması bu anlamda öğrenme sayılmaz. Bu tarih, beş yıllık azami sürenin başlangıcı olarak da kullanılamaz.

§ 8. Kısmi dava ve ıslah

Kısmi dava açılması yalnız dava edilen kısım için zamanaşımını keser; ıslahla artırılan miktar bakımından sürenin ıslah tarihine kadar dolmamış olması gerekir (568099900, 1066260700, 217347900, 463478200).

§ 9. Usulî kazanılmış hak

Zamanaşımı def'inin reddine ya da davanın zamanaşımından reddine ilişkin ilk kararın ilgili taraflarca temyiz edilmeyerek kesinleşmesi hâlinde doğan usulî kazanılmış hak, sonraki aşamada aksi yönde hüküm kurulmasına engel olur (625808200).

⚠️ Bu bölüm tek tanıkla ölçülmüştür ve tartışmalıdır. Aynı ilke iki kararda karşı oy olarak savunulmuş, çoğunluk her iki kararda da usulî kazanılmış hak itirazını benimsememiştir. Karşı oydan norm damıtılmadığı için o kararlar tanık gösterilmemiştir; ilkenin sınırı buradadır. Yerleşik görüş olarak sunulmamaktadır.

§ 10. Özel hükmün uygulanmadığı hâller

Zamanaşımı tartışmasının ilk sorusu çoğu kez "kaç yıl" değil, "bu dava gerçekten sorumluluk davası mı"dır.

Dava sorumluluk davası değilse. Uyuşmazlık yönetici sorumluluğu davası niteliğinde değilse ya da davalı yönetici/organ sıfatını taşımıyorsa, TTK'nın sorumluluk davasına özgü zamanaşımı hükümleri uygulanmaz; süre uyuşmazlığın kendi hukuki niteliğine göre belirlenir (1056408200, 380558700, 404025800, 569843800). Talep hisse devri/sermaye artışı, pay sahipliği iddiası ya da alacaklının doğrudan zarar istemi gibi bir temele dayanıyorsa bu sınır işler.

Organize haksız fiile dayalı istirdat. Uyuşmazlık, davalıların organize ve haksız fiillerinden kaynaklanan bir istirdat davası olarak nitelendirilirse TTK sorumluluk zamanaşımı uygulanmaz; def'i ancak davacının ortak olup olmadığı ve eylemin (izinsiz mevduat toplama, izinsiz halka arz gibi) niteliği belirlendikten sonra her bir davalı yönünden ayrı ayrı takdir edilir (101975000, 102007500, 454358200, 201193000).

Haksız fiil rejimi. Daire sorumluluğu TTK'nın sorumluluk maddelerine değil doğrudan haksız fiil hükümlerine bağlamışsa, iki-beş yıllık süreler değil bir ve on yıllık süreler ile uzamış ceza zamanaşımı uygulanır; bu rejimde başlangıç ölçütü de farklıdır (892558400, 1017204500, 1028380200). Off-shore mevduat uyuşmazlıklarında başlangıç, paranın yatırıldığı tarih değil "tahsil olanağının kalmadığının anlaşıldığı an" sayılmıştır.

§ 11. Eğilim (ölçülmüş) — kapı meselesi nasıl okunur

Bu bir kapı meselesidir; ölçülen yön "davacı kazandı mı" değil, zamanaşımı engelinin aşılıp aşılmadığıdır. Meseleye bağlanan 314 karar bağında:

Kapı	Sayı	Pay
Geçti (zamanaşımı dolmamış → esasa girilir)	102	%32
Geçemedi (zamanaşımından ret)	66	%21
Kısmen (kalem/dönem/davalı bazında bölündü)	43	%14
Araştırma istendi	64	%20
Belirsiz	39	%12

Nasıl okunmalı: Dikkat çeken iki dilim var. "Kısmen" payının yüksekliği (%14) § 3'ün doğrudan sonucudur: Daire toptan hesabı kabul etmediği için kapı çoğu kez kalem kalem bölünür — dosyanın bir bölümü zamanaşımına uğrarken diğeri görülmeye devam eder. "Araştırma istendi" payı (%20) ise başlangıç tarihinin dosyada saptanmamış olduğunu gösterir; § 4-7'deki dört ölçütten hangisinin uygulanacağı belirlenmeden hüküm kurulamamaktadır. İkisi birlikte, bu meselede kazanan tarafın çoğu kez tarihleri belgeleyebilen taraf olduğunu gösterir.

---

KAYNAKÇA / ATIF

Yöntem: İçtihat çapaları Yargıtay 11. HD künyesi + korpus karar_id ile verilmiştir (backtick içindeki karar_id tıklanabilir). Mevzuat çapaları yürürlükteki metinden ve yerel mülga 6762 metninden teyit edilmiştir.

A. Mevzuat çıpası

Yürürlükteki metin - TTK m. 560 — sorumluluk davasında zamanaşımı: öğrenmeden iki, fiilden beş yıl; fiil suç oluşturur ve TCK daha uzun süre öngörürse o süre. Çekirdek kural. - TTK m. 476 — sermaye borcu bakımından özel süre (§ 10 sınırı). - TTK m. 1521 — ticari işlerde zamanaşımı (e.6762 m.1460 karşılığı). - 6098 TBK m. 72 — haksız fiilde zamanaşımı (§ 10). - 6100 HMK m. 141/2, m. 317, m. 319, m. 355 — def'inin ileri sürülme zamanı, basit yargılama usulü ve istinaf sebepleriyle bağlılık (§ 2).

Mülga 6762 sayılı Kanun ve dönem mevzuatı - e.6762 m.309/son (m.309/4) — özel zamanaşımı; ölçülen kararların ana çıpası. - e.6762 m.340 — m.336 ve m.337 gereğince yükletilen sorumluluk hakkında m.309'a yollama. - e.6762 m.337 — selefin yolsuzluğunu bildirme yükümü; ihmalde başlangıç (§ 6). - 818 s. BK m.31, m.41, m.55, m.60, m.126/4 — haksız fiil ve istirdat rejiminde süreler (§ 10). - 4389 s. Bankalar Kanunu m.10 — izinsiz mevduat toplama (§ 10). - 6101 s.K. m.5/1 — TTK'nın yürürlüğü ve zaman bakımından uygulama. - YİBK 11.04.1940, 15/70 — zamanaşımı def'inin diğer sübut nedenlerinden önce karara bağlanması (§ 2).

B. Mülga hüküm ve zaman bakımından uygulama notu

Bu meselede rejim geçişi numara değişikliğinden ibarettir: e.6762 m.309/son'un işlevini 6102'de m.560 üstlenir ve süreler aynıdır. Buna karşılık ölçülen kararlarda üç ayrı numara/rejim sapması saptanıp düzeltilmiştir (çapa düzeltilmiş, kararların kendi lafzı değiştirilmemiştir) — en dikkat çekicisi, sürenin hak düşürücü sayılması hatasıdır (§ 1). Karar metnindeki numaraya güvenmek yerine, sorumluluğa dayanak olayın tarihine bakılmalıdır.

C. İçtihat kütüğü

Bu makalede anılan tanık kararların tamamı, meseleye bağlanan 314 karar arasından gerekçe metni okunarak seçilmiştir. ⚠️ Aile uyarısı: § 10'daki istirdat bloğunun dört tanığı, birbirinden ayrı dört toplu dava ailesinin birer temsilcisidir (Yimpaş/İhlas istirdat kütlesi, aynı günlü altılı, SPK/MASAK raporlu çift, BK m.126/4 varyantı); tek bir kütlenin tekrarı değildir ama tanık çeşitliliğinin sınırı burada belirtilir. Blok bazında döküm docs/norm/sorumluluk_as.json → onermeler.sor_zamanasimi_560 altındadır.

---

Öz-değerlendirme uyarısı: Buradaki eğilim ve kurallar, Yargıtay 11. HD'nin ölçülmüş kararlarından damıtılmıştır. Bir tahmin veya hukuki görüş değildir. Sonucu belirleyen, def'inin usulünce ileri sürülüp sürülmediği ve zarar verici eylemin niteliğine göre sürenin hangi tarihten işlediğidir.

---

Mesele ve norm bağı (çift yön)

Mesele → makale: sor_zamanasimi_560 bu makaleyle eşlenmiştir (kapsam: tam, bölüm çapası: tüm makale (11 bölüm)). Eşleme kalıcı dosyada yaşar: docs/sorumluluk_as_makale_eslesme.json.

Makale → norm: Bu makale, docs/norm/sorumluluk_as.json → onermeler.sor_zamanasimi_560 altındaki 12 norm bloğunu karşılar (durum_norm: aday).

Blok	Önerme	Tanık
kural	Daire, yönetici, müdür ve denetçilerin sorumluluğu davasında genel zamanaşımı yerine özel hükmü uygulamakta; tazminat isteme hakkının zararın ve sorum	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
kapı	Daire, zamanaşımının def'i niteliğinde kişisel bir savunma sebebi olduğunu; mahkemece re'sen gözetilemeyeceğini, def'ide bulunmayan diğer davalıya sir	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[0]	Daire, dava konusu edilen her bir zararlandırıcı eylem bakımından zamanaşımı süresinin ayrı ayrı tespit edilmesini aramakta; tek bir yönetim kurulu ka	7 tanık (7 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[1]	Daire, kısmi dava açılmasının yalnız dava edilen kısım için zamanaşımını kestiğini; ıslahla artırılan miktar bakımından sürenin ıslah tarihine kadar d	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[2]	Daire, zamanaşımı def'inin reddine ya da davanın zamanaşımından reddine ilişkin ilk kararın ilgili taraflarca temyiz edilmeyerek kesinleşmesi hâlinde	1 tanık (1 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[3]	Uyuşmazlık yönetici sorumluluğu davası niteliğinde değilse ya da davalı yönetici/organ sıfatını taşımıyorsa, TTK'nın sorumluluk davasına özgü zamanaşı	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[4]	Uyuşmazlık, davalıların organize ve haksız fiillerinden kaynaklanan bir İSTİRDAT davası olarak nitelendirilirse TTK sorumluluk zamanaşımı uygulanmaz;	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
istisna[5]	Uyuşmazlık haksız fiil rejiminde (818 s. BK m.41-55 / m.60) çözüldüğünde TTK'nın iki-beş yıllık süreleri değil bir ve on yıllık süreler ile uzamış cez	3 tanık (3 Yargıtay) · tam metin denetimli
ayrım[0]	Beş yıllık azami süre kural olarak zararı doğuran fiilin/işlemin gerçekleştiği tarihten işler; zararın sonradan bir denetim ya da teftiş raporuyla öğr	8 tanık (8 Yargıtay) · tam metin denetimli
ayrım[1]	Sonuçları sonradan ortaya çıkan hukuki işlem ve haksız eylemlerde süre, işlem tarihinden değil o işleme bağlanabilen zararın ortaya çıktığı tarihten i	3 tanık (3 Yargıtay) · tam metin denetimli
ayrım[2]	Yönetici ve denetçilerin zarara sebebiyet veren ihmali eylemleri görevde kaldıkları sürece devamlılık arz ettiğinden, süre eylemin ilk yapıldığı tarih	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli
ayrım[3]	İki yıllık öğrenme süresi tüzel kişinin dava açmaya yetkili organının (yönetim kurulu üyeleri bakımından genel kurulun) zararı ve sorumluyu öğrendiği	4 tanık (4 Yargıtay) · tam metin denetimli

⚠️ Bölüm çapası kaba. Eşleme dosyası bu makale için bölüm bazında değil, makale bütünü düzeyinde çapa taşıyor. Hangi bölümün hangi bloğu beslediği henüz ölçülmemiştir; bu bir boşluktur, doldurulmuş gibi gösterilmemiştir.

Çelişki denetimi: docs/norm/sorumluluk_as_norm_makale_denetimi.md (playbook §8.2 — çelişki silinmez, editöre gider).