Tedbirli yönetici özeni ve bağlılık yükümlülüğü (TTK 369)

Breadcrumb: Ticari şirketler › Kurucuların, yöneticilerin ve denetçilerin sorumluluğu › Sorumluluk hâlleri › Tedbirli yönetici özeni ve bağlılık yükümlülüğü (TTK 369)

Konu: Kurucuların, yöneticilerin ve denetçilerin sorumluluğu · Mesele: sor_ozen_baglilik_369 · Nitelik: Esastan (emsal üretir) · Durum: kanonik · Dayanak: TTK 369/1, TTK 553/1, TTK 395, TTK 396, TTK 626, e.6762 m.320, e.6762 m.334, e.6762 m.335, e.6762 m.547

Ne arıyorsunuz? — pratik özet

Bir cümlede: Özen yükümünün ihlal edilip edilmediği soyut nitelendirmeyle değil, işlem anına ait somut ölçütlerle ölçülür: dönemin ekonomik koşulları, şirketin mali durumu, rayiç ile satış bedeli arasındaki farkın oranı, alınan teklifler, ilgili mevzuat ve şirketin kendi iç mevzuatı, aynı koşullarda alternatif tedarikin fiyatı, işlemin rutin iş olup olmadığı. Bunun ikinci yüzü davalıyı korur: özen, kararın alındığı andaki verilere göre ölçülür — kararın sonradan isabetsiz çıkması ya da salt menfaat çatışmasının bulunması tek başına sorumluluk doğurmaz.

Bu sayfa kime ne veriyor: - Hızlı cevap arayan: dosyaya hangi belgenin konması gerektiğini gösterir — özen tartışması belge tartışmasıdır. - Gerekçe arayan: doktrin bölümü özenin vekâlet ilişkisinden türeyen ölçüsünü, somutlaştırma kapısını ve bağlılık (rekabet yasağı) ekseninin sınırlarını karar çapalarıyla kurar.

⚠️ ÖNEMLİ ÖLÇÜM NOTU — mesele adı ile ölçülen çıpa aynı değildir. Bu meselenin adı TTK m.369'a (tedbirli yönetici özeni) atıfla konulmuştur; ancak ölçülen 54 tanıktan yalnız biri m.369'u anmaktadır. Daire, özen ölçüsünü fiilen e.6762 m.320'nin 818 s. BK m.528/2'ye yaptığı yollamadan çıkarmakta; limited şirkette e.6762 m.547 ve 6102 m.626'ya dayanmaktadır. Kararların önemli bölümü ise özen için hiçbir madde anmayıp ölçütü doğrudan "basiretli tacir / ticari teamül" üzerinden kurmaktadır. Bu makale, meselenin adına değil ölçülen çıpaya sadıktır.

Kaynak ve kapsam notu: Yargıtay 11. HD kararları üzerinden ölçülmüştür: meseleye bağlanan 166 karar, damıtılan 5 norm bloğu ve bu blokları taşıyan 24 tanık bağı (tanıkların gerekçe metni okunarak seçilmiştir).

PRATİK KILAVUZ — ÖZEN ÖZ-DEĞERLENDİRMESİ

A. Dosyaya ne konmalı — özen somut ölçütlerle ölçülür

Çapa: 1064787500, 981970300, 102017900, 1049440300, 587358900, 587456400, 1064663300, 934639600.

Bu araştırma yapılmadan kurulan hüküm — ister kabul ister ret olsun — eksik inceleme nedeniyle bozulur; bilirkişinin başka bir iddiaya ilişkin raporuna atıf yapmakla yetinilmesi de kapıyı geçirmez.

B. Davalıyı koruyan ölçüt

Ek şart: alternatif davranışın şirketi zarardan kurtarıp kurtarmayacağının ayrıca tespiti aranır.

DOKTRİN ANALİZİ — İÇTİHADIN ÇERÇEVESİ

§ 1. Özenin ölçüsü — vekâlet ilişkisi

Daire, yöneticilerin şirket işlerinde gösterecekleri dikkat ve basiretin ölçüsünü e.6762 m.320'nin 818 s. BK m.528/2'ye yaptığı yollamadan çıkarmakta; şirket ile yöneticiler arasında vekâlet ilişkisi bulunduğunu, yöneticilerin "bir vekil gibi" sorumlu olduğunu ve kanun, ana sözleşme ile genel kurul kararları uyarınca şirket yararını gözetmekle yükümlü bulunduklarını kabul etmektedir (1058429100, 1065599600, 1065158300, 1064787500, 347181600).

Yürürlükteki rejimde aynı yükümü TTK m.369 ("tedbirli bir yöneticinin özeni" ve "dürüstlük kurallarına uyarak şirket menfaatlerini gözetme") kurar; ancak yukarıdaki ölçüm notunda belirtildiği gibi, ölçülen kararlar bu maddeyi neredeyse hiç anmamaktadır.

§ 2. Kapı — somutlaştırma zorunluluğu

Daire, özen yükümünün ihlal edilip edilmediğini soyut nitelendirmeyle değil, işlem anına ait somut ölçütlerle ölçmektedir (§ A'daki liste) (1064787500, 981970300, 102017900, 1049440300, 587358900, 587456400, 1064663300, 934639600).

Kapının iki yönü de bağlayıcıdır: bu araştırma yapılmadan kurulan hüküm ister kabul ister ret olsun eksik inceleme nedeniyle bozulur. Bilirkişinin başka bir iddiaya ilişkin raporuna atıf yapmakla yetinmesi de yeterli sayılmaz.

⚠️ Bu bloğun tanıklarından birinde numara sapması ölçülmüştür: kararın "İlgili Hukuk" bölümü ile değerlendirme bölümü farklı hükümlere işaret etmektedir. Tanık korunmuş, çıpa düzeltilmiştir; kararın kendi lafzı değiştirilmemiştir.

§ 3. Özen karar anına göre ölçülür

Daire, yöneticinin özenini kararın/işlemin alındığı andaki veriler üzerinden ölçmekte; kararın sonradan isabetsiz çıkması ya da salt menfaat çatışmasının bulunması tek başına sorumluluk doğurmamakta, alternatif davranışın şirketi zarardan kurtarıp kurtarmayacağının ayrıca tespitini aramaktadır (587358900, 966062600, 102017900, 1064787500).

Koşullar somuttur: karar sürecinde fayda-risk analizinin yapılmış, istihbarat raporları ile teminat-risk dengesinin gözetilmiş olması; zararın öngörülemez bir gelişmeden (kur/kriz) doğması; işlem anındaki ekonomik koşulların, şirketin mali durumunun ve alınan tekliflerin dosyaya konulması.

§ 2 ile § 3 aynı madalyonun iki yüzüdür: somutlaştırma zorunluluğu davacıyı da davalıyı da bağlar. Davacı "kötü yönetti" demekle, davalı "piyasa koşullarıydı" demekle yetinemez.

§ 4. Bağlılık ekseni — rekabet yasağının ihlali

Özen yükümünün yanında bağlılık yükümü vardır ve ölçülen kararlarda bu, rekabet yasağı üzerinden somutlaşır.

Müdürlük ya da yönetim kurulu üyeliği görevi sürerken aynı veya benzeşen faaliyet alanında şirket ya da şahıs işletmesi kurup faaliyet göstermek rekabet yasağının ihlalidir; şirketlerden birinin üretici diğerinin pazarlamacı olması ya da iştigal konularının kısmen farklı olması ihlali kaldırmaz (912048500, 1033404700, 359608900, 1109702200, 1063323900).

Ölçütler: yeni şirketin kuruluş/tescil tarihinin görev süresi içinde olması; faaliyet alanlarının ana sözleşmede veya fiilen örtüşmesi ya da örtüşebilecek durumda olması; görevden ayrılıp yerine eşini yönetici tayin etme gibi dolanma; görev sona erdikten sonra dahi eski müşterilere yapılan satışların görev süresi içinde başlamış olması.

§ 5. Bağlılığın sınırı — görev sonrası kuruluş

Buna karşılık rakip şirketin kuruluşu ve yöneticiliğe tayin, görevin sona ermesinden sonraki tarihlere rastlıyorsa, salt yeni şirketin kurulmuş olması ile müşteri ve personel geçişleri haksız rekabette bulunulduğunu göstermez; her olgunun davalıya somut olarak izafe edilebildiğinin ayrıca tespiti gerekir (1018437800, 1049440300).

Ölçütler: müdürlükten ayrılma tarihi ile yeni şirketin tescil/tayin tarihinin karşılaştırılması; olayların gerçekleşmesine davalının neden olup olmadığının somut tespiti.

Çıpa beyanı: Bu bloğun dayanağı e.6762 m.547'dir (kenar başlığı "Rekabet yasağı"; müdür olan ortağın diğer ortakların muvafakati olmadan şirketin uğraştığı ticaret dalında iş göremeyeceğini kurar) ve TTK m.56 vd. haksız rekabet hükümleridir. Tanıkların hiçbiri maddeyi anmamakta, ilkeyi uygulamaktadır — önerme zaten bir sınırlama kuralıdır ve maddenin lafzından değil uygulamasından damıtılmıştır.

§ 6. Eğilim (ölçülmüş)

Meseleye bağlanan 166 karar bağında:

Nasıl okunmalı: Bu, ölçülen sorumluluk meseleleri içinde en dengeli dağılımlardan biridir (%47'ye %33) — özen tartışması, kusur karinesinin işlediği meselelerin aksine, gerçekten iki yönlü bir tartışmadır. Sebebi § 2-3'teki simetridir: somutlaştırma zorunluluğu her iki tarafı da bağlar. Pratik sonuç: bu meselede sonucu belirleyen şey hukuki argümanın gücü değil, karar anına ait belgenin dosyada bulunup bulunmadığıdır.

KAYNAKÇA / ATIF

Yöntem: İçtihat çapaları Yargıtay 11. HD künyesi + korpus karar_id ile verilmiştir (backtick içindeki karar_id tıklanabilir). Mevzuat çapaları yürürlükteki metinden ve yerel mülga 6762 metninden teyit edilmiştir.

A. Mevzuat çıpası

Yürürlükteki metin - TTK m. 369/1 — yönetim kurulu üyeleri ve yönetimle görevli üçüncü kişiler, görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmekle yükümlüdür. ⚠️ Ölçülen kararların yalnız biri bu maddeyi anmaktadır (ölçüm notu). - TTK m. 553 — sorumluluk hâlleri. - TTK m. 626/2 — limited şirkette müdürlerin özen ve bağlılık yükümü (§ 4). - TTK m. 56 vd. — haksız rekabet (§ 5).

Mülga 6762 sayılı Kanun - e.6762 m. 320 — yöneticilerin özen ölçüsü için 818 s. BK m.528/2'ye yollama. Fiilen ölçülen çekirdek çıpa. - 818 s. BK m. 528/2 — vekilin özen borcu; ölçünün kaynağı (§ 1). - e.6762 m. 336 — yöneticilerin sorumluluğu. - e.6762 m. 547 — "Rekabet yasağı": müdür olan ortak, diğer ortakların muvafakati olmadan şirketin uğraştığı ticaret dalında iş göremez (§ 4-5). - e.6762 m. 335/1 — anonim şirkette rekabet yasağı.

B. Mülga hüküm ve zaman bakımından uygulama notu

Bu meselede rejim geçişi çıpanın yerini değiştirir: mülga rejimde özen ölçüsü m.320 → BK m.528/2 yollamasından, yürürlükteki rejimde doğrudan m.369'un lafzından ("tedbirli yönetici") çıkar. Ölçülen kararlar ağırlıkla mülga rejime ait olduğundan bu makale m.369 içtihadı sunduğunu iddia etmemektedir; sunulan, aynı yükümün mülga dönemdeki uygulanış biçimidir. Ayrıca kararların önemli bölümü hiçbir madde anmayıp ölçütü "basiretli tacir / ticari teamül" üzerinden kurmaktadır — bu, meselenin doktrinel çıpayla yürüdüğünün göstergesidir.

C. İçtihat kütüğü

Bu makalede anılan tanık kararların tamamı, meseleye bağlanan 166 karar arasından gerekçe metni okunarak seçilmiştir. § 5 (görev sonrası kuruluş) iki tanıkla ölçülmüştür ve bu, ilgili bölümde belirtilmiştir. Blok bazında döküm docs/norm/sorumluluk_as.json → onermeler.sor_ozen_baglilik_369 altındadır.

Öz-değerlendirme uyarısı: Buradaki eğilim ve kurallar, Yargıtay 11. HD'nin ölçülmüş kararlarından damıtılmıştır. Bir tahmin veya hukuki görüş değildir. Sonucu belirleyen, işlem anına ait somut verilerin (ekonomik koşullar, mali durum, teklifler, rayiç farkı) dosyaya konulup konulmadığıdır.

Mesele ve norm bağı (çift yön)

Mesele → makale: sor_ozen_baglilik_369 bu makaleyle eşlenmiştir (kapsam: tam, bölüm çapası: tüm makale (6 bölüm)). Eşleme kalıcı dosyada yaşar: docs/sorumluluk_as_makale_eslesme.json.

Makale → norm: Bu makale, docs/norm/sorumluluk_as.json → onermeler.sor_ozen_baglilik_369 altındaki 5 norm bloğunu karşılar (durum_norm: aday).

⚠️ Bölüm çapası kaba. Eşleme dosyası bu makale için bölüm bazında değil, makale bütünü düzeyinde çapa taşıyor. Hangi bölümün hangi bloğu beslediği henüz ölçülmemiştir; bu bir boşluktur, doldurulmuş gibi gösterilmemiştir.

Çelişki denetimi: docs/norm/sorumluluk_as_norm_makale_denetimi.md (playbook §8.2 — çelişki silinmez, editöre gider).