KAPTAN: ÖZEN, TEMSİL YETKİSİ, ÜCRET VE SORUMLULUK

Konu: Donatan, donatma iştiraki ve kaptan · İçtihat korpusu →

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi İçtihadı (159 karar)

Mülga uyarısı: eski kararlar 6762 sayılı TTK'yı anar; en önemli tuzak donatan tanımıdır: mülga 6762 m.946 = donatan → 6102'de m.1061 (6102 m.946 ise "bağlama limanı"dır). Ücret/temsil metni bu ayrıma göre okunmalıdır.

GİRİŞ

Kaptan, gemiyi sevk ve idare eden kişi olmanın ötesinde, kanunla donatana ve yükle ilgililere karşı temsil yetkisi tanınmış bir organdır. İçtihadın ağırlığı üç eksende toplanır: kaptanın temsil yetkisinin sınırı (hangi işlem donatanı bağlar), kaptan/gemi adamının ücret alacağından kimin sorumlu olduğu ve kaptanın kusurdan doğan sorumluluğu. 159 kararın 30'unda talep kabul, 65'inde ret, 63'ünde araştırma için bozma verilmiştir; red kararlarının başlıcası, kaptanın temsil yetkisinin (özellikle bağlama limanı dışı zaruret şartının) ispatlanamamasıdır.

I. KAPTANIN ÖZEN YÜKÜMÜ VE SORUMLULUĞU (TTK 1088-1089)

Kaptan bütün işlerinde tedbirli bir kaptan gibi hareket etmek zorundadır (TTK 1088); kusuruyla yol açtığı zararlardan, donatanın emrine uymuş olsa bile, gemi ve eşyayla ilgili herkese karşı sorumludur (TTK 1089). Kaptanın kusuru donatanın da sorumluluğunu doğurur.

• Kaptanın iyi denizcilik kurallarına uymamaktan kaynaklanan kusuru, donatanın rıhtım hasarından sorumluluğuna yol açar (Y. 11. HD, E. 2011/7739).
• Kaptanın iskeleye emniyetli yanaşma yükümlülüğünü ihlali kusur teşkil eder ve donatanın sorumluluğunu doğurur (Y. 11. HD, E. 2014/17455).

(Not: Kaptanın yükü yükleme/istif/tahliyeye nezaret yükümü — FIOS/Free-Out kayıtlarına rağmen — kararlarda sıkça geçer; ancak bu, taşıyanın sorumluluğunu somutlaştıran bir görünümdür ve taşıyanın sorumluluğu makalesinde işlenir.)

II. KAPTANIN KANUNDAN DOĞAN TEMSİL YETKİSİ (TTK 1105, 1112)

kararların en tutarlı ve kalabalık çekirdeğidir. Kaptan, yalnızca bağlama limanı dışında ve zaruret hâlinde, gemiyi korumak veya yolculuğu yapmak için kredi/tedarik (ödünç para, veresiye mal, yakıt-kumanya) işlemi yapmaya yetkilidir (TTK 1105); ayrıca yükle ilgililerin menfaati için eşyayı satmaya/rehnetmeye ve zıya-hasar istemlerini kendi adına dava etmeye yetkilidir (TTK 1112). Bu yetki, ancak zaruret ve bağlama limanı dışı unsurları ispatlanırsa donatanı bağlar ve alacağa gemi alacaklısı hakkı kazandırır.

• Kaptan yalnızca bağlama limanı dışındaki işlemlerde donatanı temsil eder; bu şartlar dışındaki işlemden donatan sorumlu tutulamaz (Y. 11. HD, E. 2013/4595).
• Bağlama limanı dışında zaruret nedeniyle kredili alınan yakıt, kaptanın temsil yetkisi kapsamındadır ve donatanı bağlar (Y. 11. HD, E. 2010/15203).
• Buna karşılık, zaruret hâli ortadan kalktıktan sonra kaptanın yaptığı borçlanma donatanı bağlamaz ve gemi alacaklısı hakkı doğurmaz (Y. 11. HD, E. 2006/10886).
• Geminin muhafazası ve yolculuğun selameti için donatan namına yapılan tamir/tedarik işlemi ise temsil yetkisi kapsamındadır (Y. 11. HD, E. 2009/9511).

III. KAPTAN/GEMİ ADAMI ÜCRET ALACAĞI — PASİF HUSUMET (TTK 1061)

Kaptan ve gemi adamının ücret alacağından donatan/işleten sorumludur; kendisinin olmayan gemiyi kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla işleten kişi de üçüncü kişilerle ilişkisinde donatan sayılır (TTK 1061, mülga m.946) ve bu sıfatla ücretten sorumlu tutulur. Bu alacak gemi üzerinde gemi alacaklısı hakkı / kanuni rehin doğurur (maddi rejim gemi-alacaklısı makalesinde).

• TTK 1061 (mülga 946) uyarınca donatan/işleten, kaptan dâhil gemi adamının ücretinden sözleşme ilişkisi aranmaksızın sorumludur (Y. 11. HD, E. 2013/1867).
• Gemiyi kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla işleten kişi donatan sayılır ve gemi adamı ücretinden sorumludur (Y. 11. HD, E. 2012/355).
• Buna karşılık, kumanya/ücret borcu gemiyi fiilen işletene ait olduğundan, işleten olmayan (salt kayıt maliki) donatana husumet yöneltilemez (Y. 11. HD, E. 2012/14914).

IV. KAPTANIN SÖZLEŞME YAPMA YETKİSİ VE ŞARTIN BAĞLAYICILIĞI (TTK 1300)

Kaptanın imzaladığı sözleşme/protokoldeki şartın (özellikle tahkim veya yetkili mahkeme) kimi bağladığı, kaptanın hangi sıfatla ve kimin adına hareket ettiğine bağlıdır. Kaptanın gemiyi kurtarmak için yaptığı sözleşme (TTK 1300) yetkili mahkeme/tahkim şartını da kapsar.

• TTK 1300/1 uyarınca kaptanın kurtarma sözleşmesi yapma yetkisi, sözleşmedeki yetkili mahkeme/tahkim şartını da kapsar (Y. 11. HD, E. 2016/3986; kurtarma sözleşmesi bakımından kurtarma makalesiyle çapraz).

V. GÖREV — HİZMET SÖZLEŞMESİ, DENİZ İŞ KANUNU AYRIMI

Kaptan/gemi adamı ücret ve tazminat davalarında görev, uyuşmazlığın kaynağına göre ikiye ayrılır: kaptanın hizmet sözleşmesi TTK'nın özel hükümlerine tabi olduğunda deniz ticaret (ihtisas) mahkemesi görevlidir; buna karşılık uyuşmazlık Deniz İş Kanunu kapsamına giren gemi adamı-işveren ilişkisinden doğuyorsa iş mahkemesi görevlidir. Ayrım, geminin bayrağı, tonajı ve Deniz İş Kanunu kapsamı incelenerek yapılır.

• Kaptanın hizmet sözleşmesinden doğan alacak TTK'nın özel hükümlerine tabi olduğundan, genel hükümlere göre görevsizlik kararı verilemez (Y. 11. HD, E. 2013/15022).
• Deniz İş Kanunu kapsamındaki gemi adamı-işveren uyuşmazlıklarında görevli mahkeme iş mahkemesidir (Y. 11. HD, E. 2013/18502).

SONUÇ

Kaptan rejimi, Yargıtay 11. HD içtihadında yetki-ücret-sorumluluk ekseninde çözülür:

1. Özen/sorumluluk (TTK 1088-1089): tedbirli kaptan ölçüsü; kusurdan donatana ve herkese karşı sorumluluk; donatanın emri kurtarmaz.
2. Temsil yetkisi (TTK 1105, 1112): yalnız bağlama limanı DIŞINDA ve ZARURET hâlinde kredi/tedarik donatanı bağlar; zaruret kalkınca yetki biter.
3. Ücret pasif husumeti (TTK 1061, mülga 946): donatan/işleten (kaptan aracılığıyla işleten dâhil) sorumlu; salt kayıt maliki değil, fiilen işleten muhatap.
4. Sözleşme yetkisi (TTK 1300): kaptanın kurtarma sözleşmesi tahkim/yetki şartını kapsar.
5. Görev: hizmet sözleşmesi TTK özel hükümlerine tabiyse deniz ihtisas; Deniz İş Kanunu kapsamındaysa iş mahkemesi.

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu düğüme 6 karar operatif olarak değmektedir. İstinaf örneklemi küçüktür (n=6); alt-kural dağılımı: özen/sorumluluk 4 · temsil yetkisi 2; sonuç: ret 6.

• İst. BAM 12. HD, E. 2022/1263/K. 2025/496: Cihaz operatörüyle birlikte hizmet alımı yoluyla kiralanmışsa, kullanımı gemi personeline bırakılmadığından hasardan kaptan TTK 1088-1089 uyarınca sorumlu tutulamaz.
• İst. BAM 12. HD, E. 2022/1267/K. 2025/821: FIOS kaydında kaptanın nezareti geminin yola/denize elverişliliğiyle sınırlıdır; yükleme öncesi nedenlerden doğan hasardan taşıyan/kaptan sorumlu tutulamaz.
• İst. BAM 12. HD, E. 2022/122/K. 2024/1609: FIOT şartında tahliye gönderilene ait olsa da kaptan TTK 1091 gereği tahliyeye nezaret eder; usulsüzlükleri protesto ile bildirmişse taşıyan sorumsuz kalır.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli; parantezde mülga 6762)

1. TTK 1088 — Kaptanın özen yükümlülüğü (tedbirli kaptan).
2. TTK 1089 — Kaptanın sorumluluğu; donatanın emri kurtarmaz, emir veren donatan da sorumlu.
3. TTK 1105 — Kanundan doğan temsil yetkisi: kredi işlemleri (zaruret, bağlama limanı dışı).
4. TTK 1112 — Yükle ilgililerin menfaatini koruma; eşyayı satma/rehnetme, kendi adına dava.
5. TTK 1061 — Donatan tanımı; kaptan aracılığıyla işleten de donatan sayılır. (mülga m. 946)
6. TTK 1320/1-o, 1352/1-o — Gemi adamı ücretinin gemi alacağı / deniz alacağı niteliği (bağlantı; gemi-alacaklısı makalesi).
7. TTK 1300 — Kaptanın kurtarma sözleşmesi yetkisi (bağlantı; kurtarma makalesi).

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural)

Özen / sorumluluk: 8. E.2011/7739/K.2012/14336 — kaptanın denizcilik kuralı ihlali kusuru → donatan rıhtım hasarından sorumlu. 9. E.2014/17455/K.2015/2566 — emniyetli yanaşma yükümü ihlali kusur; donatan sorumlu.

Temsil yetkisi: 10. E.2013/4595/K.2014/12045 — kaptan yalnız bağlama limanı dışı işlemlerde donatanı temsil eder. 11. E.2010/15203/K.2012/19046 — bağlama limanı dışı zaruret kredili yakıt temsil yetkisi kapsamında. 12. E.2006/10886/K.2008/2566 — zaruret kalkınca kaptanın borçlanması donatanı bağlamaz. 13. E.2009/9511/K.2011/2373 — geminin muhafazası için donatan namına tamir/tedarik yetki kapsamında.

Ücret pasif husumeti: 14. E.2013/1867/K.2013/18853 — TTK 1061 (mülga 946): donatan/işleten sözleşme aranmaksızın ücretten sorumlu. 15. E.2012/355/K.2013/603 — kaptan aracılığıyla işleten donatan sayılır. 16. E.2012/14914/K.2014/4094 — fiilen işleten sorumlu; salt kayıt maliki donatana husumet yok.

Sözleşme yetkisi: 17. E.2016/3986/K.2016/4311 — TTK 1300: kaptanın kurtarma sözleşmesi tahkim/yetki şartını kapsar.

Görev: 18. E.2013/15022/K.2013/20656 — kaptan hizmet sözleşmesi TTK özel hükümlerine tabi; görevsizlik yanlış. 19. E.2013/18502/K.2014/1362 — Deniz İş Kanunu kapsamındaki gemi adamı uyuşmazlığı iş mahkemesinde.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.