DONATAN: SIFAT, İŞLETME MÜTEAHHİDİ VE SORUMLULUK

Konu: Donatan, donatma iştiraki ve kaptan · İçtihat korpusu →

— v1 · Yargıtay 11. HD içtihadı-birincil · 162 donatan-özgü karar —

Mülga uyarısı: eski kararlar donatanı 6762 m.946 ile, konişmentodan taşıyanı 6762 m.1099 ile anar → 6102'de sırasıyla m.1061 ve m.1238. Kapsam: donatanın taşıyan sıfatıyla pasif husumeti navlun taşıyan-sıfatı/husumet makalesinde işlendi; burada donatanın kendi sıfatı ve sorumluluk rejimi ele alınır.

GİRİŞ

Donatan, gemisini menfaat sağlamak amacıyla suda kullanan gemi malikidir (TTK 1061). İçtihadın ağırlığı, donatan sıfatının kime ait olduğu (fiilen işleten, gemi işletme müteahhidi, kiracı) ve donatanın gemi adamları ile geminin işletilmesinden doğan zararlardan sorumluluğu üzerindedir. 162 kararın 44'ünde talep/sıfat kabul, 81'inde ret, 37'sinde bozma verilmiştir; red kararlarının başlıcası, davalının donatan/işleten sıfatını taşımamasıdır (özellikle salt teknik yönetici).

I. DONATAN SIFATI VE GEMİ İŞLETME MÜTEAHHİDİ (TTK 1061)

Donatan sıfatı, sicil kaydına veya Equasis gibi kayıtlara değil, fiilî işletme ölçütüne göre belirlenir. Kendisinin olmayan gemiyi kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla işleten kişi (gemi işletme müteahhidi), üçüncü kişilerle ilişkisinde donatan sayılır (TTK 1061/2). Buna karşılık, donatan adına yalnızca teknik/idari yönetimi üstlenen gemi yöneticisi (Ship Management) tek başına donatan/taşıyan değildir.

• Yönetim anlaşması uyarınca gemiyi kendi adına ve menfaatine geniş yetkilerle işleten kişi gemi işletme müteahhidi (donatan) sayılır (Y. 11. HD, E. 2009/3460).
• Buna karşılık, yalnızca Ship Management sıfatıyla donatan/malik adına hareket eden gemi yöneticisine gemiye ilişkin borçtan husumet yöneltilemez (Y. 11. HD, E. 2022/6842; aynı yönde E. 2016/1589).

II. KİRA VE TAHSİSTE DONATAN SIFATI

Geminin kira/tahsis ile devrinde donatan sıfatı, geminin kimin adına ve hesabına işletildiğine göre belirlenir. Başkasına ait gemiyi kendi hesabına işleten çıplak kiracı donatan sayılır; zaman çarterinde zilyetlik ve teknik yönetim malikte kalıyorsa donatan sıfatı ve elverişlilik sorumluluğu maliktedir; salt finansmanı sağlayan finansal kiralayan ise kural olarak donatan değildir.

• Başkasına ait gemiyi kendi hesabına işleten gemi kiracısı TTK 1061 (mülga 946) uyarınca donatan sayılır (Y. 11. HD, E. 2010/14514).
• Zaman çarterinde (time charter) zilyetlik ve teknik yönetim donatanda kaldığından, geminin elverişsizliğinden donatan sorumludur (Y. 11. HD, E. 2009/3593).
• Finansal kiralamayla gemiyi kiraya veren şirket donatan sıfatını taşımadığından kendisine husumet yöneltilemez (Y. 11. HD, E. 2009/2360).

III. KONİŞMENTODA TAŞIYAN GÖSTERİLMEMİŞSE DONATAN TAŞIYANDIR (TTK 1238)

Donatan ile taşıyan arasındaki köprü kuraldır: konişmentoda taşıyanın adı/unvanı gösterilmemiş veya açıkça anlaşılamıyorsa, donatan taşıyan sayılır (TTK 1238/2, mülga m.1099); kaptan veya temsilcinin imzaladığı konişmentoda taşıyan belli değilse temsilci de donatanla birlikte taşıyan sayılır.

• Konişmentoyu kaptan imzalayıp taşıyan gösterilmemişse, TTK 1238 (kararda mülga 1099) uyarınca donatan taşıyan sayılır (Y. 11. HD, E. 2009/849).
• Konişmentoda taşıyan gösterilmemişse taşıyan sıfatı donatana aittir; salt ISM/teknik yönetici bu sıfatı taşımaz (Y. 11. HD, E. 2016/12309).

IV. DONATANIN GEMİ ADAMLARI/KILAVUZ KUSURUNDAN SORUMLULUĞU (TTK 1062)

Donatan, gemi adamlarının ve zorunlu/isteğe bağlı kılavuzun görevlerini yaparken işledikleri kusurdan üçüncü kişilere karşı sorumludur; yolcu ve yükle ilgililere karşı ise taşıyanın gemi adamı kusurundan sorumluluğu hükümlerine göre sorumlu olur (TTK 1062).

• Çatmada zarar gemi adamlarının sevk/teknik idareye ilişkin kusurundan doğmuşsa, donatanın sorumluluğu TTK 1062 çerçevesinde belirlenir (Y. 11. HD, E. 2015/2957).
• Kılavuzluk hizmet bedelinden donatanın sorumluluğu, geminin işletilmesine bağlı olarak değerlendirilir (Y. 11. HD, E. 2016/11163).

V. DONATANIN SORUMLULUĞUNU SINIRLAMASI

Donatan, Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmelerden (özellikle 1976 Londra Konvansiyonu / 1996 Protokolü) doğan sorumluluğunu sınırlama hakkını saklı tutar (TTK 1062/son, 1061 atfı); yolcu taşımada sorumluluk özel bir sınıra tabidir (TTK 1130).

• TTK 1061'in atfıyla 1976 Sözleşmesi/1996 Protokolü uyarınca, sınırlama hakkını kaldıran nitelikli kusur (pervasızlık) ispatlanmadıkça donatan sorumluluğunu sınırlayabilir (Y. 11. HD, E. 2014/11257).
• Donatanın yolcu taşımadan doğan sorumluluğu TTK 1130 çerçevesinde sınırlıdır; sınır incelenmeden hüküm kurulamaz (Y. 11. HD, E. 2011/12128).

VI. HUSUMET — GERÇEK DONATANIN TESPİTİ

Deniz alacaklarında husumet gerçek donatana/işletene yöneltilir; donatan sıfatı salt sicil/Equasis kaydına değil, TTK'daki donatan tanımına ve fiilî işletme durumuna göre tespit edilir.

• Rücu davasında pasif husumet gerçek donatana yöneltilmeli; sicil kaydı ve gerekli kayıtlar incelenmelidir (Y. 11. HD, E. 2008/10842).
• Donatan sıfatı ve pasif husumet, salt Equasis gibi kayıtlara değil TTK'daki donatan tanımına göre belirlenir (Y. 11. HD, E. 2012/16742).

VII. DONATMA İŞTİRAKİ (TTK 1064)

Birden çok kişinin paylı mülkiyetteki gemiyi sözleşmeyle birlikte, hepsi adına ve hesabına işletmesi donatma iştirakidir (TTK 1064); tek malik tüzel kişi hakkında iştirak hükümleri uygulanmaz. Uygulamada nadir görülen bir kurumdur (içtihatta tek operatif karar).

• Donatma iştiraki/gemi tahsisi iddialarında mahkeme iddia-savunma ve dosya kapsamını (TTK 951/3) resen değerlendirmelidir (Y. 11. HD, E. 2012/12680).

SONUÇ

Donatan rejimi, Yargıtay 11. HD içtihadında sıfat-işletme-sorumluluk ekseninde çözülür:

1. Sıfat (TTK 1061): fiilî işletme ölçütü; kendi adına işleten (gemi işletme müteahhidi) donatandır, salt teknik yönetici (Ship Management) değildir.
2. Kira/tahsis: çıplak kiracı donatan; time charter'da zilyetlik malikteyse malik donatan; finansal kiralayan kural olarak donatan değil.
3. Köprü kural (TTK 1238): konişmentoda taşıyan gösterilmemişse donatan taşıyandır.
4. Gemi adamı/kılavuz kusuru (TTK 1062): üçüncü kişilere karşı sorumlu; yolcu/yük ilgilisine taşıyan hükümlerine göre.
5. Sınırlama: 1976 Londra Konvansiyonu / TTK 1130 (yolcu); nitelikli kusur sınırı kaldırır.
6. Husumet: gerçek donatan fiilî işletmeye göre tespit edilir (sicil/Equasis tek başına yetmez).
7. Donatma iştiraki (TTK 1064): paylı mülkiyette birlikte işletme; uygulamada nadir.

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu düğüme 25 karar operatif olarak değmektedir. İstinaf içtihadında baskın alt-kural(lar) kiracı-malik 8 · gemi adamı kusurundan sorumluluk 8; temyizde husumet 49 · tanım/sıfat 18. Sonuç yönü — 11.HD: ret 81 · kabul 44 · araştırma 37; İst BAM 12.HD: ret 22 · kabul 2 · araştırma 1. İki merci doktrin yapısı vurgu bakımından farklılaşır.

• İst. BAM 12. HD, E. 2019/1330/K. 2021/1692: Çıplak kirada gemi maliki, kiracının kendi ihtiyacı için yaptığı satım sözleşmesinden, donatan sıfatını taşımadığı dönemde nisbilik ilkesi ve gemi alacaklısı hakkı kapsamı nedeniyle sorumlu tutulamaz.
• İst. BAM 12. HD, E. 2022/122/K. 2024/1609: Donatan ile aynı adreste kayıtlı ve navlun sözleşmesine aracılık eden ticari/teknik işletmeciye davanın donatana izafeten yöneltilmesi TTK 105/2'ye uygundur.
• İst. BAM 12. HD, E. 2022/267/K. 2022/621: Gemi adamının işçilik alacağına dayalı ihtiyati hacizde donatan/işleten sıfatı ve alacak yaklaşık ispatla yeterlidir; belgelere yönelik sahtelik iddiası İİK 265 kapsamında itiraz nedeni olmayıp esas yargılamaya bırakılır.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli; parantezde mülga 6762)

1. TTK 1061 — Donatan tanımı; kendi adına işleten (gemi işletme müteahhidi) donatan sayılır. (mülga m. 946)
2. TTK 1062 — Donatanın gemi adamları/kılavuz kusurundan sorumluluğu; milletlerarası sınırlama hakkı saklı.
3. TTK 1064 — Donatma iştiraki tanımı (paylı mülkiyette birlikte işletme).
4. TTK 1238 — Konişmentoda taşıyan gösterilmemişse donatan taşıyan sayılır. (mülga m. 1099)
5. TTK 1130 — Yolcu taşımada donatan/taşıyan sorumluluğunun sınırı (bağlantı).
6. 1976 Londra Konvansiyonu / 1996 Protokolü — deniz alacaklarında sorumluluğun sınırlandırılması.

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural)

Sıfat / gemi işletme müteahhidi: 7. E.2009/3460/K.2010/7052 — yönetim anlaşmasıyla kendi adına işleten = gemi işletme müteahhidi (donatan). 8. E.2022/6842/K.2023/7728 — salt Ship Management yöneticisine husumet yöneltilemez (aynı yönde E.2016/1589).

Kira / tahsis: 9. E.2010/14514/K.2012/5152 — başkasının gemisini kendi hesabına işleten kiracı donatan sayılır. 10. E.2009/3593/K.2011/2187 — time charter'da zilyetlik donatanda; elverişsizlikten donatan sorumlu. 11. E.2009/2360/K.2011/304 — finansal kiralayan donatan değil; husumet yok.

Konişmento → donatan taşıyan: 12. E.2009/849/K.2010/11519 — kaptan imzalı konişmentoda taşıyan yoksa donatan taşıyandır (TTK 1238/mülga 1099). 13. E.2016/12309/K.2018/4157 — taşıyan gösterilmemişse sıfat donatanda; ISM/teknik yönetici hariç.

Gemi adamı / kılavuz kusuru: 14. E.2015/2957/K.2015/8693 — çatmada gemi adamı sevk/teknik kusuru → TTK 1062 donatan sorumluluğu. 15. E.2016/11163/K.2018/3780 — kılavuzluk bedelinden donatan sorumluluğu.

Sorumluluğun sınırlandırılması: 16. E.2014/11257/K.2014/18229 — 1976 Sözleşmesi/1996 Protokolü; nitelikli kusur sınırı kaldırır. 17. E.2011/12128/K.2012/19104 — yolcu taşımada donatan sorumluluğu TTK 1130 ile sınırlı.

Husumet: 18. E.2008/10842/K.2010/1454 — pasif husumet gerçek donatana; sicil kayıtları incelenmeli. 19. E.2012/16742/K.2013/14173 — donatan sıfatı Equasis değil TTK tanımına göre.

Donatma iştiraki: 20. E.2012/12680/K.2012/14731 — donatma iştiraki/gemi tahsisi iddiaları resen (TTK 951/3) değerlendirilir.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.