GEMİLERDE İHTİYATİ HACİZ, DENİZ ALACAĞI VE CEBRÎ İCRA

Konu: Gemi alacaklısı hakkı ve geminin ihtiyati haczi · İçtihat korpusu →

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi İçtihadı (164 karar)

Kapsam: Bu düğüm, gemi alacaklısı hakkının/kanuni rehnin maddi rejimini (ayrı gemi-alacaklısı makalesinde) değil, usulî çekirdeği işler: bir alacağın deniz alacağı sayılması, gemiye ihtiyati haciz şartları ve cebrî satış. Mülga uyarısı: eski kararlar 6762 sayılı TTK'yı (gemi alacaklısı m.1235, zamanaşımı m.1067) anar; 6102 deniz alacağı kapalı listesini (m.1352) ve gemiye özgü ihtiyati haciz rejimini (m.1353, 1369) getirmiştir.

GİRİŞ

6102 sayılı TTK, gemiler bakımından İcra ve İflas Kanunu'nun genel ihtiyati haciz rejiminden ayrılan özel bir sistem kurar (m.1350-1400). Sistemin ekseni "deniz alacağı" kavramıdır: bir gemi ancak sınırlı sayıda sayılan bir deniz alacağı için ihtiyaten haczedilebilir; deniz alacağı olması tek başına haciz sebebidir, buna karşılık ihtiyati tedbir veya seferden men yoluna gidilemez. 164 kararın 40'ında haciz/talep kabul edilmiş, 60'ında reddedilmiş, 56'sında ise alacağın niteliği, malikin sorumluluğu veya husumet araştırılsın diye bozma verilmiştir — yani cebrî icra davalarının çoğu, alacağın deniz alacağı olup olmadığına ve doğru gemiye/ kişiye yöneltilip yöneltilmediğine takılır.

I. DENİZ ALACAĞI NİTELİĞİ — KAPALI LİSTE (TTK 1352)

Bir alacağın gemiye ihtiyati hacze dayanak olabilmesi için, TTK 1352'de sınırlı sayıda (numerus clausus) sayılan hususlardan doğması gerekir (geminin işletilmesinden doğan zarar, çatma, kurtarma, navlun/taşıma sözleşmesi, kumanya-yakıt-levazım, römorkaj, kılavuzluk, liman resimleri, gemi ipoteği, mülkiyet uyuşmazlığı vb.). Listede yer almayan alacak deniz alacağı değildir; bu alt-kural, içtihatta en yüksek kabul oranını üretir (28 kararın 19'u kabul).

• Çatma sonucu oluşan hasar, geminin işletilmesinden doğan zıya/hasar sayılarak TTK 1352/1-a kapsamında deniz alacağı kabul edilmelidir (Y. 11. HD, E. 2013/18320).
• Buna karşılık levazım (ikmal) alacağının gemi alacağı sayılması için, bağlama limanı dışında zaruret hâlinde ve kaptanca yaptırıldığı ispatlanmalıdır; ispatlanamazsa gemi alacağı niteliği kabul edilmez (Y. 11. HD, E. 2011/11609).

II. İHTİYATİ HACİZ SEBEBİ VE GEMİYE ÖZGÜ USUL (TTK 1353)

Alacağın TTK 1352 anlamında deniz alacağı olması, tek başına ihtiyati haciz sebebidir; ayrıca alacağın kesin ispatı aranmaz, hâkimde kanaat oluşturacak yaklaşık ispat yeterlidir. Deniz alacakları için gemi hakkında yalnız ihtiyati haciz istenebilir; aynı anda ihtiyati tedbir veya seferden men istenemez (TTK 1353/1).

• Deniz alacağına dayalı ihtiyati hacizde alacağın kesin ispatı aranmaz; olumlu kanaat oluşturacak delil yeterli olup aksi yönde ret bozma nedenidir (Y. 11. HD, E. 2015/12948).
• TTK 1353/1 uyarınca deniz alacağıyla ihtiyati haciz konulan gemi ayrıca seferden men edilemez; iki tedbire birlikte hükmedilemez (Y. 11. HD, E. 2013/9731).

III. GEMİ MALİKİ–BORÇLU AYRIMI; KARDEŞ GEMİ (TTK 1369)

İhtiyati haczin hangi gemi hakkında kurulabileceği TTK 1369'da ayrıntılı düzenlenir: kural olarak, deniz alacağı doğduğunda geminin maliki/kiracısı olan kişinin, haciz anında da hem malik hem de o borçtan sorumlu olması aranır; alacak gemi alacaklısı hakkı veriyorsa (m.1320) veya uyuşmazlık mülkiyete ilişkinse ayrı esaslar geçerlidir. Salt malik olmak yeterli değildir; bu yüzden bu alt-kural en çok red üreten alanlardandır (24 kararın 13'ü ret).

• TTK 1369/1-a'ya göre ihtiyati haciz için gemi maliki olmak yetmez; malikin ayrıca sözleşmenin tarafı olarak borçtan sorumlu olması gerekir, aksi hâlde haciz kurulamaz (Y. 11. HD, E. 2013/12716).
• Gemi asıl taşıyanın değil başkasının mülkiyetinde olsa dahi, taraflar arası alt taşıyıcı ilişkisi ve TTK 1191 müteselsil sorumluluğu araştırılmadan haciz reddedilemez (Y. 11. HD, E. 2014/12903).

IV. GEÇİŞ HUKUKU — 6762 mi 6102 mi (TTK 1350 / 6103 s. K.)

Deniz alacağı ve gemi alacaklısı hakkının doğup doğmadığı, alacağın doğduğu tarihte yürürlükte olan kanuna göre belirlenir; 6103 sayılı Yürürlük Kanunu (m.36) eski/yeni TTK arasındaki geçişi düzenler. Yeni TTK hükmünün alacağın doğumundan önceki olaya geriye yürütülmesi bozma sebebidir.

• Gemi alacaklısı hakkının doğup doğmadığı, alacağın doğum tarihinde yürürlükteki kanuna (6103 m.36 gereği eski veya yeni TTK) göre belirlenmelidir (Y. 11. HD, E. 2013/14269).
• Dava tarihinde yürürlükte olan mülga 6762 sayılı TTK uygulanmalı; 6102 sayılı TTK'nın geçmişe uygulanması hatalıdır (Y. 11. HD, E. 2014/9965).

V. CEBRÎ SATIŞ VE YURT DIŞI SATIŞTA BİLDİRİM (TTK 1350)

Geminin ihtiyaten/icraen haczi ve cebrî satışı, işlemin yapıldığı sırada geminin bulunduğu ülke hukukuna tabidir (TTK 1350). Şu kadar ki, Türk bayraklı bir geminin yurt dışında cebrî satışında, satıştan en az 30 gün önce sicile, sicildeki malike ve tescilli hak/alacak sahiplerine bildirim (veya kanuni ilan) zorunludur; bu yapılmadan gemi yurt dışında cebrî satılırsa kaydı silinemez ve sicildeki haklar saklı kalır.

• TTK 1350 bildirimi sicile, malike ve tüm tescilli hak sahiplerine ayrı ayrı yapılmadıkça, yurt dışı cebrî satışa dayalı sicil terkini istenemez (Y. 11. HD, E. 2024/4852).
• Türk limanındaki geminin yurt dışında yapılan açık artırma satışı ve teslimi, TTK 1350 uyarınca Türk hukukunda mülkiyeti alıcıya geçirmez; bu nedenle ihtiyati haciz itirazı reddedilir (Y. 11. HD, E. 2017/582).

VI. TAHKİM İTİRAZININ İHTİYATİ HACİZ/KANUNİ REHNE ETKİSİ

Tahkim itirazının etkisi, talebin niteliğine göre ikiye ayrılır. Kanuni rehin tesisi ve buna bağlı geçici hukuki koruma (ihtiyati haciz/tedbir) istenmişse, tahkim şartı tek başına davanın reddini gerektirmez; mahkeme esasa girmelidir. Buna karşılık esas alacak (navlun/hasar) davasında, konişmentonun çarter sözleşmesindeki tahkim şartına atfı hâlinde bu şart halefiyetle sigortacıyı dahi bağlar ve mahkeme görevsizlik kararı verir.

• Kanuni rehin hakkı tesisi ve buna bağlı tedbir talep edildiğinde, tahkim şartı tek başına davanın reddini gerektirmez; mahkeme esasa girmelidir (Y. 11. HD, E. 2014/4229).
• Konişmentonun çarter sözleşmesindeki tahkim şartına atıf yapması hâlinde, bu şart halefiyetle sigortacıyı da bağlar; itiraz üzerine mahkeme görevsizlik kararı vermelidir (Y. 11. HD, E. 2009/13761).

VII. HUSUMET VE GÖREV

kararların en kalabalık grubu husumet/sıfattır (43 karar). Talep hakkı ve pasif husumet, gemiyi fiilen işleten veya adına hareket eden sıfatına göre belirlenir; sıfatı araştırılmadan husumet yokluğundan ret verilemez.

• Donatan olmasa da yönetim (işletme) anlaşmasıyla gemiyi kendi adına geniş yetkiyle işleten kişi, gemi işletme müteahhidi sayılıp sigortalı sıfatıyla dava açabilir (Y. 11. HD, E. 2009/3460).
• Tahliye faturasıyla tahliye işlemini fiilen yapan davalı hakkında husumetten ret kararı verilemez; işin esasına girilmelidir (Y. 11. HD, E. 2014/9903).

SONUÇ

Gemi ihtiyati haczi/cebrî icra rejimi, Yargıtay 11. HD içtihadında nitelik-gemi-kişi üçlü süzgecinden geçer:

1. Deniz alacağı niteliği (TTK 1352): haciz ancak kapalı listedeki bir deniz alacağı için; listede yoksa haciz yok.
2. İhtiyati haciz sebebi/usulü (TTK 1353): deniz alacağı olması tek başına sebep, kesin ispat aranmaz; ama yalnız ihtiyati haciz — seferden men/ihtiyati tedbir birlikte istenemez.
3. Malik-borçlu ayrımı (TTK 1369): malik olmak yetmez; malikin borçtan sorumlu olması aranır (aksi hâlde red).
4. Geçiş hukuku (6103 m.36): alacağın doğum tarihindeki kanun uygulanır; yeni TTK geriye yürütülemez.
5. Cebrî satış (TTK 1350): yerin hukuku; Türk bayraklı geminin yurt dışı satışı 30 gün önce bildirim yapılmadıkça Türk sicilinde mülkiyet geçirmez/kayıt silinemez.
6. Tahkim/husumet: kanuni rehin+tedbir talebinde tahkim davayı düşürmez; esas alacakta çarter tahkim şartı halefe sirayet eder; sıfat araştırılmadan husumet reddi bozma.

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu düğüme 41 karar operatif olarak değmektedir. İstinaf içtihadında baskın alt-kural(lar) deniz alacağı niteliği 23 · husumet/görev 10; temyizde husumet/görev 43 · ihtiyati haciz sebebi 32. Sonuç yönü — 11.HD: haciz ret 60 · araştırma 56 · haciz kabul 40; İst BAM 12.HD: haciz kabul 20 · haciz ret 13 · belirsiz 4. İki merci doktrin yapısı büyük ölçüde örtüşür.

• İst. BAM 12. HD, E. 2020/120/K. 2020/110: Gemi satım sözleşmesinden kaynaklanan alacak, TTK 1352 kapsamında deniz alacağı sayılarak ihtiyati haciz talep hakkı doğurur.
• İst. BAM 12. HD, E. 2018/1544/K. 2019/1505: Geminin yurt dışında yapılan cebri icra satışı, işlem tarihinde geminin bulunduğu ülke (Türkiye) hukukuna göre geçersizse, gemi alacaklısının rehin hakkı satış sonrası yeni malike de karşı ileri sürülebilir.
• İst. BAM 12. HD, E. 2018/1258/K. 2021/1125: Haksız ihtiyati haciz nedeniyle açılan tazminat davasında görevli ve yetkili mahkeme, TTK 1361/1 uyarınca ihtiyati haciz kararını veren mahkemedir.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli)

1. TTK 1350 — Uygulanacak hukuk; yurt dışı cebrî satışta 30 günlük bildirim şartı ve sicil sonucu.
2. TTK 1352 — Deniz alacağı: kapalı liste (numerus clausus).
3. TTK 1353 — İhtiyati haciz sebebi; gemiye yalnız ihtiyati haciz, tedbir/seferden men yasağı.
4. TTK 1369 — İhtiyati haciz hakkının kullanılması; malik-borçlu şartı ve kardeş gemi haczi.
5. TTK 1320 / 1191 — Gemi alacaklısı hakkı veren alacak / fiili taşıyanın müteselsil sorumluluğu (bağlantı).
6. 6103 s. Yürürlük K. m.36 — Deniz alacağına zaman bakımından uygulanacak kanun.

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural)

Deniz alacağı niteliği: 7. E.2013/18320/K.2014/589 — çatma hasarı TTK 1352/1-a deniz alacağıdır. 8. E.2011/11609/K.2013/13055 — levazım için zaruret+kaptan şartı ispatlanmalı; yoksa gemi alacağı değil.

İhtiyati haciz sebebi/usulü: 9. E.2015/12948/K.2015/12347 — deniz alacağında kesin ispat aranmaz, yaklaşık ispat yeter. 10. E.2013/9731/K.2013/13860 — TTK 1353/1: ihtiyati hacizle birlikte seferden men istenemez.

Malik-borçlu ayrımı: 11. E.2013/12716/K.2013/17408 — TTK 1369/1-a: malik olmak yetmez, borçtan sorumluluk aranır. 12. E.2014/12903/K.2014/14261 — alt taşıyıcı ilişkisi + TTK 1191 araştırılmadan haciz reddedilemez.

Geçiş hukuku: 13. E.2013/14269/K.2013/18327 — 6103 m.36: alacağın doğum tarihindeki kanun uygulanır. 14. E.2014/9965/K.2014/17281 — dava tarihinde yürürlükteki 6762 uygulanmalı; yeni TTK geriye yürütülemez.

Cebrî satış / bildirim: 15. E.2024/4852/K.2025/3363 — TTK 1350 bildirimi eksikse yurt dışı satışa dayalı sicil terkini istenemez. 16. E.2017/582/K.2017/2822 — yurt dışı cebrî satış Türk hukukunda mülkiyet geçirmez; haciz itirazı reddedilir.

Tahkim / husumet: 17. E.2014/4229/K.2014/13934 — kanuni rehin+tedbir talebinde tahkim şartı davayı reddettirmez, esasa girilir. 18. E.2009/13761/K.2011/5566 — konişmentodaki çarter tahkim şartı halefiyetle sigortacıyı bağlar → görevsizlik. 19. E.2009/3460/K.2010/7052 — gemi işletme müteahhidi sigortalı sıfatıyla dava açabilir. 20. E.2014/9903/K.2014/20435 — fiilen tahliye yapan hakkında husumetten ret verilemez, esasa girilir.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.