DENİZ YARGILAMASINDA GÖREV: DENİZCİLİK İHTİSAS MAHKEMESİ

Konu: Deniz sigortası ve deniz yargılaması

— v1 · Yargıtay 11. HD içtihadı-birincil · 25 kararlık görev içtihadı (konsolidasyon) —

Yöntem: Deniz omurgasının "deniz yargılaması / görev" düğümüne bağlanan 25 Yargıtay 11. HD kararı üzerinde yapısal doktrin çıkarımı. Bu makale, diğer düğüm makalelerinde (çatma, kurtarma, cebrî icra, kaptan, gemi…) alt-mesele olarak geçen görev meselesini tek bir otoriter referansta toplar. Her önerme künyeye çapalanmış, korpusla doğrulanmıştır.

GİRİŞ

Deniz ticaretine ilişkin uyuşmazlıklarda görev, uygulamada en sık öne sürülen usul itirazıdır. içtihattaki 25 kararın 21'inde sonuç, uyuşmazlığın Denizcilik İhtisas Mahkemesinin (kurulu olmayan yerlerde deniz ticaretine bakan asliye ticaret mahkemesinin) görevine girdiği yönündedir. İçtihadın çekirdeği tek bir ilkedir: görev, davanın konusuna (deniz ticaretine ilişkin olup olmadığına) göre belirlenir; davanın türü, değeri veya biçimi (rücu, itirazın iptali) belirleyici değildir.

I. KONU ÖLÇÜTÜ VE KAMU DÜZENİ

Bir uyuşmazlığın deniz ticaretine ilişkin olması (TTK Beşinci Kitap hükümlerinin uygulanması), görevi belirleyen tek ölçüttür. Görev kamu düzeninden olup yargılamanın her aşamasında re'sen gözetilir.

• Deniz yoluyla taşımadan doğan uyuşmazlıkta TTK'nın deniz ticaretine ilişkin hükümleri uygulanacağından görev Denizcilik İhtisas (deniz ticaret) mahkemesine aittir (Y. 11. HD, E. 2008/9682).
• TTK deniz ticareti hükümlerinin uygulanacağı uyuşmazlıklarda görev kamu düzeninden olup re'sen gözetilir (Y. 11. HD, E. 2012/8059).

II. DAVANIN BİÇİMİ BELİRLEYİCİ DEĞİL — RÜCU, İTİRAZIN İPTALİ, ÇATMA

Uyuşmazlığın rücu, itirazın iptali veya çatma tazminatı biçiminde olması görevi değiştirmez; ilişkinin niteliği ne olursa olsun konu deniz ticaretiyse ihtisas mahkemesi görevlidir.

• Çatmadan doğan rücuen tazminat/itirazın iptali davasında görev davanın konusuna göre belirlenir ve Denizcilik İhtisas Mahkemesine aittir (Y. 11. HD, E. 2013/18410).
• Ölen gemi adamının mirasçılarının açtığı çatma tazminatı davasında, taraflar arası ilişki hizmet sözleşmesine dayansa dahi çatma hükümleri uygulanır ve görev (kamu düzeninden olarak) denizcilik ihtisas mahkemesindedir (Y. 11. HD, E. 2015/2968).

III. GEMİ, LİMAN VE ALACAK UYUŞMAZLIKLARI

Bağlama ücreti, liman parası, gemi alacağı ve gemiye ilişkin alacak davaları da deniz ticaretinden kaynaklandığı ölçüde ihtisas mahkemesinin görevine girer. Sınır, uyuşmazlığın deniz ticareti hükümleriyle mi yoksa genel hükümlerle mi çözüleceğidir.

• Bağlama ücreti alacağına dayalı itirazın iptali davası, deniz ticaretinden kaynaklandığından Denizcilik İhtisas Mahkemesinin görevindedir (Y. 11. HD, E. 2014/6028).
• Buna karşılık, çatma sonucu üçüncü şahıs tesislerindeki kirlenme/temizlik masrafı bir sorumluluk rizikosu olup, tekne sigortası teminatı çerçevesinde genel mahkemenin değerlendirmesine girebilir (Y. 11. HD, E. 2011/15310).

IV. GEMİ ADAMI/KAPTAN UYUŞMAZLIKLARI — İŞ BÖLÜMÜ

Gemi adamı ve kaptan alacaklarında görev, uyuşmazlığın kaynağına göre belirlenir: TTK'nın deniz ticareti hükümlerine (kanuni rehin, kaza) tabi talepler ihtisas mahkemesinde; Deniz İş Kanunu kapsamındaki hizmet ilişkisinden doğan talepler iş mahkemesinde görülür (ayrım kaptan makalesinde ayrıntılı).

• Kaptanın hizmet ilişkisinden doğan ücret alacağı ve kanuni rehin hakkı talebi TTK'nın deniz ticareti hükümlerine tabi olduğundan ihtisas mahkemesi görevlidir (Y. 11. HD, E. 2013/17600).
• Çatma olmaksızın deniz kazasından doğan zarar da TTK'nın çatma hükümlerine tabi olup bu uyuşmazlıklarda ihtisas mahkemesi görevlidir (Y. 11. HD, E. 2016/531).

SONUÇ

Deniz yargılamasında görev, Yargıtay 11. HD içtihadında tek ölçüte indirgenir:

1. Konu ölçütü: uyuşmazlık deniz ticaretine (TTK Beşinci Kitap) ilişkinse Denizcilik İhtisas Mahkemesi (kurulu olmayan yerde deniz ticaretine bakan asliye ticaret mahkemesi) görevlidir.
2. Kamu düzeni: görev re'sen gözetilir; taraflar üzerinde tasarruf edemez.
3. Biçim önemsiz: rücu, itirazın iptali, çatma tazminatı — dava türü/değeri görevi değiştirmez.
4. Sınır: deniz ticareti hükümleriyle değil genel hükümlerle/sigorta ilişkisiyle çözülecek yön (örn. üçüncü kişi kirlenme masrafı) genel mahkemeye; Deniz İş Kanunu kapsamı iş mahkemesine kayar.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası

1. TTK 4/1 — Deniz ticaretine ilişkin davalar mutlak ticari dava.
2. TTK 5 — Ticaret mahkemesinin görevi; İstanbul'da Denizcilik İhtisas Mahkemesi (HSK'ca belirlenen asliye ticaret daireleri), kurulu olmayan yerde deniz ticaretine bakan asliye ticaret mahkemesi.
3. TTK Beşinci Kitap (m.931 vd.) — uyuşmazlığın "deniz ticaretine ilişkin" sayılmasının ölçütü.
4. Görev kamu düzeninden ve re'sen (HMK 114/1-c: göreve ilişkin dava şartı).

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural)

Konu ölçütü / kamu düzeni: 5. E.2008/9682/K.2010/732 — deniz taşımadan doğan uyuşmazlık deniz ticaret hükümleri → ihtisas. 6. E.2012/8059/K.2014/426 — deniz ticareti hükümleri uygulanacak uyuşmazlıkta görev kamu düzeni, re'sen.

Biçim belirleyici değil: 7. E.2013/18410/K.2014/7644 — çatma rücu/itirazın iptali görev konuya göre → ihtisas. 8. E.2015/2968/K.2015/9207 — hizmet sözleşmesine dayansa dahi çatma tazminatında çatma hükümleri → ihtisas (kamu düzeni).

Gemi/liman/alacak: 9. E.2014/6028/K.2014/9329 — bağlama ücreti itirazın iptali → ihtisas. 10. E.2011/15310/K.2013/16977 — çatma sonucu 3. kişi kirlenme masrafı sorumluluk rizikosu → genel/sigorta.

Gemi adamı / kaptan: 11. E.2013/17600/K.2013/23122 — kaptan ücret + kanuni rehin TTK deniz hükümleri → ihtisas. 12. E.2016/531/K.2016/1653 — çatma-dışı deniz kazası da çatma hükümlerine tabi → ihtisas.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.