DENİZ TAŞIMASINDA TAŞIYANIN YÜK ZIYA, HASAR VE GEÇ TESLİMDEN SORUMLULUĞU

Konu: Navlun sözleşmeleri ve sürastarya · İçtihat korpusu →

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi İçtihadı (301 karar)

Mülga uyarısı: kararlar çoğunlukla 6762 sayılı eski TTK madde numaralarını (m.1066, 1019, 1061-1062) anar; bu çalışmada karşılık gelen 6102 sayılı yürürlükteki hükümler (m.1185, 1141, 1178) esas alınıp eski numara parantezle gösterilmiştir.

GİRİŞ

Deniz taşıyanının sorumluluğu, içtihatta tek bir kavram etrafında döner: karine ve ispat yükü. Taşıyan, eşyanın zıya, hasar veya geç tesliminden, zarar eşyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmişse sorumludur (TTK 1178/2); ancak bu sorumluluğun doğumu ve bertarafı, konişmentoya konulan çekince, tesliminde yapılan ihbar ve geminin elverişliliği gibi karine üreten olgulara bağlanır. 301 kararın 121'inde taşıyan sorumlu tutulmuş, 104'ünde kurtulmuş, 3'ü belirsiz kalmış, 73'ünde ise bağlayıcı olgu araştırılmadığı için bozma verilmiştir (bozmaların en büyük alt-kural grubu delil-araştırma). Bu dağılım bir görüş bölünmesi değil; olguya göre iki yöne de işleyen tek bir karine rejiminin görünümüdür.

§ 1. SORUMLULUĞUN TEMELİ — HÂKİMİYET KARİNESİ VE ÖZEN

Taşıyan, navlun sözleşmesinin ifasında (yükleme, istif, elden geçirme, taşıma, koruma, gözetim, boşaltma) tedbirli bir taşıyandan beklenen özeni göstermekle yükümlüdür (TTK 1178/1). Yük, taşıyanın hâkimiyet alanındayken hasarlanmış veya zayi olmuşsa, TTK 1178/2 uyarınca zararın bu dönemde doğduğu karine kabul edilir; aksini ispat taşıyana düşer, ispatlayamazsa sorumludur (E.2023/4200/K.2024/1832). Hasarın hangi aşamada oluştuğunun belirsizliği taşıyanın sorumluluğunu kaldırmaz (E.2013/17151/K.2014/5737).

§ 2. İKİ YÖNLÜ KARİNE — TESLİM, ÇEKİNCE VE İHBAR REJİMİ (TTK 1185)

Sorumluluğun yönünü belirleyen asıl mekanizma teslim–ihbar rejimidir (TTK 1185/4; kararlarda mülga 6762 m.1066). Bu hüküm iki karineyi birlikte kurar ve dava sonucunu çoğu kez tek başına tayin eder:

(a) Taşıyan aleyhine — çekincesiz konişmento. Konişmentoda belirtilen miktar/hâle alıcı çekince koymamışsa, konişmento içeriği karine teşkil eder; taşıyan teslim aldığı yükü eksiksiz ve hasarsız teslimle yükümlüdür. Tutanak ve protesto ile belgelenen eksik/hasarlı teslimden taşıyan sorumlu olur, ödeyen sigortacı halefiyetle rücu edebilir (E.2011/3259/K.2012/9571).

(b) Taşıyan lehine — süresinde ihbar edilmeyen zarar. Zıya/hasar, teslim sırasında (haricen belli değilse üç gün içinde) yazılı bildirilmezse, taşıyanın eşyayı senette yazılı gibi teslim ettiği ve —zarar belirlenirse— zararın taşıyanın sorumlu olmadığı bir sebepten doğduğu kabul olunur (TTK 1185/4). Bu hâlde ispat yükü döner: aksini ispat, halefiyete dayanan sigortacıya/yük ilgilisine aittir (E.2009/7392/K.2011/647). İhbar_karine hattına giren 31 kararın 22'sinde taşıyan bu karineyle kurtulmuştur — rejimin en güçlü tek yönlü etkisi budur. Bu karinelerin aksi her hâlde ispat olunabilir (TTK 1185/4 son cümle).

Kararların dengeli görünen sonucu (konişmento karinesinde 16 sorumlu / 14 kurtuldu) bir çelişki değil, hangi karinenin olayda gerçekleştiğinin yansımasıdır.

§ 3. GEMİNİN ELVERİŞLİLİĞİ (TTK 1141)

Taşıyan, geminin denize, yola ve yüke elverişli bulunmasını sağlamakla yükümlüdür ve elverişsizlikten doğan zarardan sorumludur; meğerki tedbirli bir taşıyanın özenini göstermesine rağmen eksiklik yolculuğun başlangıcına kadar keşfedilemeyecek nitelikte olsun (TTK 1141; kararlarda mülga 6762 m.1019). Ambarların yükü kabule ve muhafazaya elverişsiz/yetersiz temizlenmiş olması taşıyanı tam sorumlu kılar (E.2014/12315/K.2014/18717). Bu hatta giren 47 kararın 32'sinde taşıyan sorumlu tutulmuştur; elverişlilik ihlali, sorumluluğun en sık doğrulanan sebebidir.

§ 4. FİİLÎ VE AKDÎ TAŞIYAN — MÜTESELSİL SORUMLULUK (TTK 1191)

Taşıma kısmen veya tamamen bir fiilî taşıyana bırakılsa dahi, akdî taşıyan taşımanın tamamından sorumlu kalmaya devam eder ve fiilî taşıyanın adamlarının fiillerinden de sorumludur; aynı zarardan sorumlu oldukları ölçüde sorumlulukları müteselsildir (TTK 1191/1,4). Üst taşıyıcı ile alt taşıyıcı arasındaki anlaşma göndereni bağlamaz; malı teslim alan üst/akdî taşıyıcı sigortalıya karşı sorumludur (E.2010/14196/K.2012/5089; E.2022/6660/K.2024/616). "SLAC" (shipper's load and count) benzeri kayıtlar bu sorumluluğu tek başına kaldırmaz. Bu hatta giren 43 kararın 34'ünde taşıyan sorumlu tutulmuştur.

§ 5. KURTULUŞ HÂLLERİ — TAŞIYANIN SORUMLU OLMADIĞI İSTİSNALAR

Taşıyan, kusursuzluğunu veya kanuni bir istisna hâlini ispatladığında sorumluluktan kurtulur (kurtuluş hattına giren 27 kararın 23'ünde taşıyan lehine sonuç). Başlıca hâller:

• Teknik kusur / yangın (TTK 1180): Zarar geminin sevkine veya teknik yönetimine ilişkin bir hareketin ya da yangının sonucuysa, taşıyan yalnız kendi kusurundan sorumludur; tereddütte zarar teknik yönetimin sonucu sayılmaz (ispat yönü yük lehine).
• Sözleşmesel tahliye kayıtları: "Liner in/free out" kaydı ve tahliyenin tekel yetkili dava dışı liman işletmesince yapılması hâlinde tahliye hasarından taşıyan sorumlu tutulamaz (E.2009/11811/K.2011/4364). Ancak "FIOS" gibi yükleme/istifi taşıtana bırakan kayıt, kaptanın nezaret yükümlülüğünü kaldırmaz (E.2012/16641/K.2014/7075) — kurtuluş kaydının sınırı buradadır.
• Kabul edilen fire sınırı: Dökme yükte eksiklik kabul edilen fire oranının altındaysa ve taşıyan gerekli özeni göstermişse, eksik teslimden sorumlu tutulamaz (E.2010/426/K.2011/17566).

§ 6. BASKIN USUL HATASI — TEKNİK ARAŞTIRMA EKSİKLİĞİ

kararların en büyük tekil grubu (47 karar) esasa değil, eksik incelemeye ilişkindir: sorumluluğu belirleyen olgu (elverişlilik, hasarın sebebi, miktar, fiilî taşıyan sıfatı) teknik uzman bilirkişi veya usulüne uygun tespitle araştırılmadan karar verilmesi bozma sebebidir.

• Geminin batmasının hava koşullarından mı yoksa yola/yüke elverişsizlikten mi kaynaklandığı, uzman (uzak yol kaptanı) bilirkişi ile araştırılmalıdır; hukukçu bilirkişi raporuna dayanılamaz (E.2009/9538/K.2011/2397).
• Alıcının TTK 1185 (mülga 1066) ihbar/tespit yükümünü yerine getirip getirmediği araştırılmadan sorumluluk karinesi göz ardı edilerek hüküm kurulamaz (E.2013/12853/K.2014/1967).

Uygulayıcı için pratik uyarı: ilk derece mahkemelerinin bu meseledeki baskın hatası, karineyi ve onu tetikleyen olguyu araştırmadan doğrudan sonuca gitmektir.

SONUÇ

Deniz taşıyanının sorumluluğu, Yargıtay 11. HD içtihadında yerleşik bir karine-ispat yükü rejimidir:

1. Temel: yük taşıyanın hâkimiyetindeyken doğan zarardan sorumludur; aksini ispat taşıyanda (TTK 1178/2).
2. Yön belirleyici: çekincesiz konişmento taşıyan aleyhine, süresinde ihbar edilmeyen zarar taşıyan lehine karine kurar; ispat yükü buna göre döner (TTK 1185/4). Karinelerin aksi ispat edilebilir.
3. Sorumluluğu doğuran: geminin elverişsizliği (TTK 1141) ve fiilî taşıyan kullanımı (TTK 1191, müteselsil).
4. Kurtaran: teknik kusur/yangın istisnası (TTK 1180), sözleşmesel tahliye kayıtları ve kabul edilen fire sınırı — hepsi taşıyanın özenini gösterdiği ölçüde.
5. Baskın hata: karineyi tetikleyen olguyu teknik bilirkişiyle araştırmadan karar vermek (47 bozma).

Halef sigortacı, kararların en kalabalık davacısıdır (133 karar) ve başarısı tümüyle bu karine rejiminin somut olaydaki işleyişine bağlıdır.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli; parantezde mülga 6762 karşılığı)

1. TTK 1178 — Taşıyanın sorumluluğu; özen yükümü (f.1) ve hâkimiyet süresinde doğan zarardan sorumluluk karinesi (f.2). (mülga 6762 ~ m.1061-1062)
2. TTK 1185 — Zıya/hasarın bildirimi; bildirilmez/tespit ettirilmezse taşıyan lehine "senette yazılı gibi teslim + sorumsuz sebep" karinesi (f.4, aksi ispat edilebilir); geç teslimde 60 gün (f.5). (mülga m.1066)
3. TTK 1141 — Geminin denize/yola/yüke elverişli bulundurulması yükümü ve keşfedilemeyen ayıp istisnası. (mülga m.1019)
4. TTK 1191 — Fiilî taşıyan kullanılsa da akdî taşıyanın tam sorumluluğu; müteselsil sorumluluk (f.4).
5. TTK 1180 — Teknik kusur ve yangın istisnası; tereddütte teknik yönetim sayılmaz.

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural)

Hâkimiyet karinesi / ispat yükü: 6. E.2023/4200/K.2024/1832 — hâkimiyette hasar → TTK 1178/2 karinesi, aksini ispat taşıyanda. 7. E.2013/17151/K.2014/5737 — hasarın hangi aşamada oluştuğunun belirsizliği taşıyanı kurtarmaz.

Teslim/çekince/ihbar karinesi (TTK 1185): 8. E.2011/3259/K.2012/9571 — çekincesiz konişmento miktar karinesi → taşıyan sorumlu, sigortacı rücu. 9. E.2009/7392/K.2011/647 — süresinde ihbar edilmeyen hasar → sorumsuzluk karinesi, aksini ispat sigortacıda. 10. E.2013/12853/K.2014/1967 — ihbar/tespit yükümü araştırılmadan karine göz ardı edilemez (bozma).

Elverişlilik (TTK 1141): 11. E.2014/12315/K.2014/18717 — yüke elverişsiz/kirli ambar → taşıyan tam sorumlu. 12. E.2012/16641/K.2014/7075 — FIOS kaydı kaptanın nezaret yükümünü kaldırmaz (bozma).

Fiilî/akdî taşıyan (TTK 1191): 13. E.2010/14196/K.2012/5089 — üst/akdî taşıyıcı, alt taşıyıcı anlaşması göndereni bağlamaz, sorumlu. 14. E.2022/6660/K.2024/616 — akdî taşıyan fiilî taşıyanın kusurundan müteselsilen sorumlu.

Kurtuluş hâlleri: 15. E.2009/11811/K.2011/4364 — liner in/free out + tekel liman işletmesi tahliyesi → taşıyan sorumsuz. 16. E.2010/426/K.2011/17566 — eksiklik kabul edilen fire oranının altında + özen → sorumsuz.

Teknik araştırma eksikliği (bozma): 17. E.2009/9538/K.2011/2397 — batma sebebi uzman kaptan bilirkişiyle araştırılmadan karar = eksik inceleme.

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu meseleye 104 karar değmektedir. İstinaf içtihadında baskın alt-kural(lar) fiilî/akdî taşıyan 22 · elverişlilik/özen 17; temyizde delil/araştırma 47 · elverişlilik/özen 47. Sonuç yönü — 11.HD: taşıyan sorumlu 121 · taşıyan sorumsuz 104 · araştırma 73; 12.HD: taşıyan sorumsuz 53 · taşıyan sorumlu 45 · araştırma 5. Doktrin yapısı büyük ölçüde örtüşür.

• İst. BAM 12. HD, E. 2022/2195 (fiilî/akdî taşıyan): Taşıma üçüncü kişi yararına sözleşme olduğundan alıcının haklarını halefiyetle kazanan sigortacı taşıyıcıya karşı aktif husumet ehliyetine sahiptir.
• İst. BAM 12. HD, E. 2022/1267 (fiilî/akdî taşıyan): FIOS kaydıyla yükleme/istif yük ilgilisine bırakıldığında kaptanın nezareti geminin elverişliliğiyle sınırlıdır; yükleme öncesi koşullardan doğan hasardan taşıyan sorumlu tutulamaz.
• İst. BAM 12. HD, E. 2020/792 (hâkimiyet karinesi): Karma taşımada hasarın hangi kısımda oluştuğu belirlenebiliyorsa, o kısma özgü hükümler (karayolu için TTK 875/882) uygulanır, deniz sınırlı sorumluluğu (TTK 1186) uygulanmaz.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.