DENİZ TAŞIYANININ SORUMLULUĞUNUN SINIRLANMASI (KOLİ/KİLOGRAM BAŞINA SDR)

Konu: Navlun sözleşmeleri ve sürastarya · İçtihat korpusu →

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi İçtihadı (28 karar)

Mülga uyarısı: kararlar 6762 sayılı m.1114 (sınır) ve m.1116 (emredici) anar; 6102 karşılıkları m.1186 ve m.1243'tür.

GİRİŞ

Deniz taşıyanı, yük zıya/hasar/geç tesliminden sorumlu olsa dahi, sorumluluğu kural olarak koli/ünite başına 666,67 SDR veya kilogram başına 2 SDR ile sınırlıdır (TTK 1186/1). İçtihat, bu sınırın genel kural olarak uygulandığını (28 kararın 17'si sınırın uygulanması yönünde), ancak dört dar hâlde kalktığını gösterir: değer beyanı, pervasızlık, geçersiz sözleşme kaydı ve senette ayrıntılı beyan. Rejim, "sınır uygulanır mı" değil, "bu dört istisnadan biri var mı" sorusudur.

§ 1. GENEL KURAL — SDR SINIRI UYGULANIR (TTK 1186)

Sorumluluk, kural olarak kanuni SDR sınırıyla bağlıdır; taşıyanın özen borcunu ihlal etmesi dahi tek başına sınırı kaldırmaz.

• Konişmentoda beyan edilenden farklı yük çıkması ve özen borcunun ihlali hâlinde dahi taşıyanın sorumluluğu TTK 1186 uyarınca sınırlı sorumluluk esasına göre belirlenir (E.2023/5833/K.2024/9240).

§ 2. SINIRDAN YARARLANAMAMA HÂLLERİ

Sınır, dört dar hâlde kalkar veya uygulanmaz:

(a) Değer/ayrıntı beyanı (TTK 1186/1,3). Yükün değeri veya miktar/özellikleri senede/konişmentoya yazılmışsa, taşıyan sınırdan yararlanamaz. - Konişmentoda yükün fatura ve kredi bilgileri bulunuyorsa taşıyıcı sınırlı sorumluluktan yararlanamaz (E.2010/14196/K.2012/5089). - Konişmentoda yükün miktar ve özellikleri açıkça yazılmışsa taşıyan sınırdan yararlanamaz; emredici hüküm bunu değiştirmez (E.2012/14813/K.2013/517).

(b) Pervasız davranış (TTK 1187). Taşıyanın kastı veya pervasızca ve zarar ihtimalini bilerek davranışı ispatlanırsa sınır kalkar; ispat yükü davacıdadır. - Kurtuluş beyyinesi sunamayan ve yük güvenliği için tedbir almayan taşıma işleri komisyoncusunun ağır kusuru/ pervasızlığı nedeniyle sınır uygulanmaz, zarardan tam sorumlu tutulur (E.2020/788/K.2022/831). - Sınırlı sorumluluktan yararlanma hakkının kaybı için kasıt veya pervasız davranışın davacıca ispatı gerekir; ispatlanamamıştır (E.2021/8990/K.2023/4518).

(c) Sözleşmesel kaldıran/daraltan kayıt (TTK 1243). Sorumluluğu kanuni sınırın altına çeken sözleşme kayıtları emredici hükümle geçersizdir. - Konişmentoya yazılıp taşıyanın sorumluluğunu önceden kaldıran/daraltan sınırlama kaydı geçersizdir (E.2010/7276/K.2012/7553).

§ 3. KARMA (DENİZ+KARA) TAŞIMADA SINIR — NETWORK SORUMLULUK

Kapıdan kapıya üstlenilen karma taşımada, uygulanacak sınır hasarın hangi aşamada oluştuğuna bağlıdır:

• Kapıdan kapıya karma taşımada taşıyıcı, hasarın deniz veya kara aşamasında oluşmasına bakılmaksızın kanuni sınırlı sorumluluk tutarıyla sorumludur (E.2023/3519/K.2024/6455).
• Ancak deniz taşıması başlamadan kara aşamasında oluşan zayide, TTK'nın kara taşıması hükümleri uygulanır ve taşıyıcı deniz kurtulma sebeplerine dayanamaz (E.2018/5504/K.2019/7190).

§ 4. HESAP — GERÇEK ZARAR, SOYUT SDR DEĞİL

Sınır bir tavandır; tazminat önce gerçek zarara göre hesaplanır, sonra tavanla karşılaştırılır. Gerçek zarar, teslim yerindeki hasarsız-hasarlı değer farkına göre belirlenmeden soyut SDR hesabına dayanılamaz.

• Gerçek zarar, teslim yerindeki değer farkına göre hesaplanmadan soyut SDR hesabına dayanan denetime elverişsiz raporla karar verilemez (E.2023/2429/K.2024/5293).
• Konişmentodaki kg başına sınırlama savunması bilirkişi raporunda ve kararda değerlendirilmeden karar verilmesi eksik incelemedir (E.2013/14743/K.2014/12151).

SONUÇ

Sorumluluk sınırı rejimi, Yargıtay 11. HD içtihadında kural-ve-dört-istisna yapısındadır:

1. Kural: sorumluluk koli/ünite 666,67 SDR veya kg başına 2 SDR ile sınırlıdır (TTK 1186); özen ihlali sınırı kaldırmaz.
2. İstisnalar: (a) değer/ayrıntı senede yazılıysa; (b) kasıt/pervasızlık davacıca ispatlanırsa (TTK 1187); (c) sorumluluğu kanuni sınırın altına çeken sözleşme kaydı geçersizdir (TTK 1243).
3. Karma taşıma: kapıdan kapıya taşıyıcı kanuni sınırla sorumlu; deniz başlamadan kara zayiinde kara hükümleri.
4. Hesap: gerçek zarar (değer farkı) esas, soyut SDR denetime elverişsiz.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli; parantezde mülga 6762) 1. TTK 1186 — Koli/ünite 666,67 SDR veya kg başına 2 SDR sınırı; değer beyanı istisnası; konteyner koli sayımı. (mülga m.1114) 2. TTK 1187 — Kasıt/pervasız davranışta sınırın kalkması. 3. TTK 1243 — Emredici hükümler: sorumluluğu kanuni sınırın altına çeken kayıtların geçersizliği. (mülga m.1116)

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural) 4. E.2023/5833/K.2024/9240 — özen ihlalinde dahi sorumluluk TTK 1186 sınırıyla belirlenir. 5. E.2010/14196/K.2012/5089 — konişmentoda fatura/kredi bilgisi varsa sınırdan yararlanılamaz. 6. E.2012/14813/K.2013/517 — senede yükün miktar/özellikleri yazılıysa sınırdan yararlanılamaz. 7. E.2020/788/K.2022/831 — pervasızlık/ağır kusurda sınır uygulanmaz, tam sorumlu. 8. E.2021/8990/K.2023/4518 — pervasızlık ispatı davacıda; ispatlanamazsa sınır uygulanır. 9. E.2010/7276/K.2012/7553 — sorumluluğu kaldıran/daraltan sözleşme kaydı geçersizdir (TTK 1243). 10. E.2023/3519/K.2024/6455 — karma taşımada taşıyıcı hasar aşamasından bağımsız kanuni sınırla sorumlu. 11. E.2018/5504/K.2019/7190 — deniz başlamadan kara zayiinde kara taşıması hükümleri. 12. E.2023/2429/K.2024/5293 — gerçek zarar (değer farkı) hesaplanmadan soyut SDR'ye dayanılamaz. 13. E.2013/14743/K.2014/12151 — kg başına sınırlama savunması değerlendirilmeden karar = eksik inceleme.

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu meseleye 24 karar değmektedir. İstinaf içtihadında baskın alt-kural(lar) SDR sınır hesabı 11 · sınırın kalkması (pervasızlık) 4; temyizde SDR sınır hesabı 14 · sınırlama savunması 4. Sonuç yönü — 11.HD: sınır uygulandı 17 · sınır uygulanmadı 7 · araştırma 4; 12.HD: sınır uygulandı 10 · sınır uygulanmadı 7 · araştırma 6. Doktrin yapısı büyük ölçüde örtüşür.

• İst. BAM 12. HD, E. 2021/1187 (sınırın kalkması (pervasızlık)): Hasarın oluş zamanı/şekli belirsiz olup taşıyanın kasten veya pervasızca davrandığı ispatlanamadığından TTK 1186 sınırlı sorumluluk uygulanır.
• İst. BAM 12. HD, E. 2017/569 (SDR sınır hesabı): Gerçek zarar TTK 1186'daki SDR sınırının altında kaldığından taşıyan gerçek zarardan tam sorumludur, sınırlama devreye girmez.
• İst. BAM 12. HD, E. 2019/2250 (SDR sınır hesabı): Rücuen tazminat hesabında TTK 882'deki sınırlı sorumluluk hükümleri gözetilerek bilirkişi incelemesi yaptırılmalıdır.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.