KONİŞMENTODAKİ YETKİ VE TAHKİM ŞARTININ ÜÇÜNCÜ KİŞİ HAMİLE VE HALEF SİGORTACIYA KARŞI BAĞLAYICILIĞI

Konu: Navlun sözleşmeleri ve sürastarya · İçtihat korpusu →

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi İçtihadı (197 karar)

Yöntem: Bu çalışma, deniz taşıması içtihadından (Yargıtay 11. HD) "konişmentodaki (veya atıf yaptığı çarter partideki) yetki/tahkim şartının bağlayıcılığı" meselesine bağlanan 197 karar üzerinde yapısal doktrin çıkarımına dayanır. Her önerme somut künyeye ve TTK madde metnine (arguman.ai yürürlükteki metin ile teyitli) çapalanmıştır; sayısal eğilim içtihattan ölçülmüştür.

GİRİŞ

Deniz yoluyla eşya taşımasında uyuşmazlığın ilk düğümü çoğu kez esasa değil mahkemenin görevine/yetkisine düğümlenir: konişmentoda ya da onun atıf yaptığı çarter partide bir yabancı mahkeme yetki şartı ya da tahkim şartı bulunur; davacı ise çoğu kez taşıtan/yükleten değil, malı tesellüm eden gönderilen veya onun rücu hakkını kullanan halef sigortacıdır. Sorun, sözleşmenin tarafı olmayan bu kişilerin, taraf olmadıkları bir belgedeki usul şartıyla bağlı sayılıp sayılamayacağıdır.

İçtihat, bu meselede yerleşik ve iç tutarlı bir içtihat ortaya koyar: 197 kararın 122'sinde şart uygulanmış (görevsizlik/yetki yönünden ret), 52'sinde uygulanmamış, 19'unda bağlayıcılığın araştırılması için bozma verilmiş, 4 karar ise yetki/tahkim dışı gerekçelerle belirsiz kalmıştır. Bu "≈%62 uygulama" oranı bir görüş bölünmesi değildir; şartın geçerli biçimde konişmentoya taşınıp taşınmadığına göre ikiye ayrılan tek bir kuralın iki yüzüdür.

§ 1. KONİŞMENTONUN İSPAT İŞLEVİ VE ŞARTIN İKİ KAYNAĞI

Taşıyan ile konişmento hamili arasındaki ilişkide konişmento esas alınır; taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişki ise navlun sözleşmesine bağlı kalır (TTK 1237/1-2). Yetki/tahkim şartı bu yapıda iki kaynaktan gelebilir: (i) doğrudan konişmento metninde yer alır; (ii) konişmentonun atıf yaptığı çarter partide yer alır. İkinci hâlde şartın hamile sirayeti TTK 1237/3'ün özel koşuluna bağlıdır:

"Konişmentoda, yolculuk çarteri sözleşmesine gönderme varsa, konişmento devredilirken çarter partinin bir suretinin de yeni hamile ibraz edilmesi gerekir. Bu takdirde çarter partide yer alan hükümler, nitelikleri elverdiği ölçüde konişmento hamiline karşı da ileri sürülebilir." (TTK 1237/3; 1245/1-2 saklı.)

Böylece mesele, soyut bir "üçüncü kişiyi bağlama" tartışması değil, incorporation (atıfla taşıma) tekniğinin somut koşullarının sağlanıp sağlanmadığı sorusudur.

§ 2. ANA KURAL — GEÇERLİ ATIF ŞARTI HAMİLE TAŞIR

kararların en büyük ve istisnasız hattı budur: konişmento, çarter partiye/navlun sözleşmesine açık ve geçerli bir atıfla yetki veya tahkim şartını içeriyorsa, şart konişmento hamilini — üçüncü kişi konumunda olsa dahi — bağlar. Bu alt-kurala giren 73 kararın tamamında şart uygulanmış (görevsizlik/ret), tek bir aykırı karar çıkmamıştır.

• Konişmentonun navlun sözleşmesiyle birlikte kullanılacağı bildirilerek yapılan atıf, navlun sözleşmesindeki tahkim şartını hamili de bağlar ve mahkeme görevsizlik verir (E.2009/12537/K.2011/5488).
• Çarter partideki tahkim/hukuk klozuna konişmentoda açık atıf varsa ve konişmento taşıyanın imzasını taşıyorsa, yükletenin konişmentoyu imzalamamış olması bağlayıcılığı etkilemez (E.2021/5877/K.2023/1243). Yabancı mahkeme yetki klozu için de taşıyanın imzası yeterlidir, yükletenin imzası aranmaz; navlun faturası kendisine kesilen taşıtan da bağlanır (E.2022/5287/K.2024/1737).

§ 3. HALEFİYET VE GÖNDERİLEN — EN SIK RASTLANAN SENARYO

Pratikte en çok tartışılan taraf, sözleşmenin hiç tarafı olmayan gönderilen ve onun rücu hakkını kullanan halef sigortacıdır; içtihatta taraf ekseninde en kalabalık grup budur (81 karar). İçtihat burada da tek yönlüdür: geçerli bir yetki/tahkim şartı bu kişileri de bağlar (halefiyet alt-kuralına giren 36 kararın tamamında şart uygulanmıştır).

Dogmatik temel ikilidir: (i) eşyayı tesellüm ederek teslim isteyen gönderilen, konişmentonun hükümlerine göre borç altına girer ve senede bağlanır (TTK 1203); (ii) gönderilenin/sigortalının haklarına halef olan sigortacı, halefiyetin niteliği gereği aynı şartla bağlıdır.

• Konişmentoyu teslim alarak malı tesellüm eden alıcı, navlun sözleşmesinin ve içerdiği tahkim şartının tarafı hâline gelir (E.2010/8305/K.2012/1012).
• Konişmentodaki tahkim şartı gönderileni bağladığı gibi, onun haklarına halef olan sigortacıyı da bağlar; bu, dürüstlük kuralına aykırı haksız bir işlem şartı sayılmaz (E.2023/539/K.2024/4144; aynı yönde E.2024/6336/K.2025/4461).

⚠️ Bu genişleme tek yönlüdür ve yalnız o konişmento ilişkisi içinde işler: şart yük tarafını bağlar, ama konişmentoda adı geçmeyen bir davalıya sığınma imkânı vermez (bkz. § 4).

§ 4. BİRİNCİ SINIR — ŞARTI, KONİŞMENTODA YER ALMAYAN DAVALI İLERİ SÜREMEZ

Bu bölüm §3'ün aynası, çelişkisi değil. İki ayrı soru vardır ve karıştırılmamalıdır:

Yetki/tahkim şartı nispîdir: belirli bir konişmento ilişkisinin taraflarına karşı hüküm doğurur. §3'te şart yük tarafına yayılır, çünkü eşyayı tesellüm eden hamil senede bağlanır (TTK 1203) ve sigortacı onun halefidir. Ama şart, o konişmentoya yabancı kalan bir kişiye sığınma imkânı vermez — o kişi için şart, başkaları arasında yapılmış bir kayıttır. Davalı fiilen geminin donatanı ya da taşıyanı olsa bile sonuç değişmez; yetki kaydı kanundan değil o belgeden doğar ve belgede adı yoktur.

Şartın böyle bir davalıya uzanmasının tek yolu atıftır: yük ilgilisi ile o davalı arasında konişmentoya gönderme yapan yazılı bir taşıma sözleşmesi bulunması. Atıf yoksa ya da ispatlanamıyorsa şart uygulanamaz; bu alt-kurala giren 18 kararın tamamında tahkim/yetki itirazı reddedilmiş, Türk mahkemesi görevli/yetkili sayılmıştır.

• Konişmentoyu düzenleyen şirket dava dışı, davalılar konişmentoda hiç yer almıyorsa — sigortacı, sigortalısının hasarını geminin donatanı/işleteni olduğunu ileri sürdüğü kişilerden isterken, o kişiler konişmentodaki yabancı mahkeme yetki şartına dayanamaz. Şart geçersiz değildir; yalnızca konişmentoyu düzenleyenle yük ilgilisi (ve halefi sigortacı) arasındaki uyuşmazlıkta uygulanır. Sigortalı ile davalı arasında konişmentoya atıf yapan yazılı bir sözleşme de ispatlanamadığından yetkisizlik kararı bozulmuştur (E.2008/13428/K.2010/4885).
• Tahkim şartının geçerli şekilde atıf yoluyla bağladığı ispatlanamadığından tahkim itirazı reddedilir (E.2011/12275/K.2013/13005).

Karar metnindeki terim hatası (E.2008/13428/K.2010/4885). Karar, yetki şartının kimler arasında uygulanacağını açıklarken "…Trans Service Line şirketi ile davalının sigortalısı arasında…" demektedir. Sigortalı, davacı sigortacıya aittir; nitekim cümlenin devamı "buna bağlı olarak da davacı ile yine bu şirket arasında" diyerek halefiyet zincirini davacı üzerinden kurmaktadır. "Davalının" ibaresi "davacının" yerine yazılmış bir sürçmedir; düzeltilmeden okunursa hükmün kimi bağladığı tersine anlaşılır.

İkincil bir adlandırma gevşekliği: karar, konişmentodaki kaydı "yetki sözleşmesi" olarak anmaktadır. Oysa aynı paragrafta konişmentonun "tek taraflı olarak düzenlenen" bir kıymetli evrak olduğu vurgulanmıştır; kayıt, tarafların karşılıklı iradesiyle kurulan bir yetki sözleşmesi değil, senede konulmuş ve hamile karşı ileri sürülebilen bir yetki şartıdır. Kararın sonucu bundan etkilenmez.

§ 5. TARTIŞMANIN KALBİ — ŞEKLÎ GEÇERLİLİK VE AÇIKLIK

§2-§4'teki hatlar tek yönlü iken, kararın gerçek çekişme ekseni şartın şeklî geçerliliği ve açıklığıdır. Bu alt-kural, sonucu iki yöne de taşıyan tek gruptur (23 kararda 11 uygulama / 10 ret / 1 araştırma) — yani "şart var mı yok mu" değil, "yeterince açık ve usulüne uygun mu" sorusu davayı belirler.

Ret yönü (şart geçersiz): - Çarter partiye yapılan genel/muğlak atıf, tahkim şartını hamile karşı bağlayıcı kılmaya yetmez; şart açık ve usule uygun yer almalıdır (E.2009/10584/K.2011/3519). - Konişmentodaki yetki kaydı yetkili mahkemeyi açıkça göstermiyorsa geçersizdir ve yetki itirazı reddedilir (E.2009/849/K.2010/11519).

Kabul yönü (şart geçerli): - Konişmento ön yüzünde arka yüzdeki yetki klozuna açık ve tacirin anlayabileceği biçimde atıf varsa yabancı mahkeme yetki şartı geçerlidir (E.2022/3129/K.2023/6856). - Yabancı unsurlu uyuşmazlıklar için yazılı hukuk/yetki klozu varsa geçerli sayılır ve dava usulden reddedilir (E.2016/523/K.2017/3751).

Ölçüt nettir: açık, yazılı, yetkili mercii belirli ve tacirce anlaşılabilir bir şart geçerli; muğlak/genel/kapalı atıf geçersizdir. Uygulayıcı için operatif eşik buradadır.

§ 6. İSTİSNALAR — ŞART GEÇERLİ OLSA DA UYGULANMAYAN HÂLLER

İki dar istisnada, geçerli bir yabancı yetki/tahkim şartı dahi Türk mahkemesinin görevini/ yetkisini bertaraf edemez:

(a) Münhasır yetki. Münhasır Türk yetkisini gerektiren hâllerde yabancı yetki şartı geçersizdir (11 kararın çoğunda ret). Örn. fiili taşıyanın asıl taşıyanın Türk acentesi olması Türk mahkemesini münhasıran yetkili kılar (E.2023/4200/K.2024/1832).

(b) Kanuni rehin / geminin seferden menedilmesi. Gemi alacaklısı hakkına (kanuni rehin) dayalı ihtiyati tedbirin/haczin devamı için süresinde açılan davada, navlun sözleşmesinde tahkim şartı bulunsa bile Türk mahkemesi görevlidir ve tahkim itirazı reddedilir; zira rehnin fiilen uygulanabilmesi davanın Türkiye'de sonuçlanmasını zorunlu kılar (E.2012/19060/K.2014/5829; karş. TTK 1352 vd. deniz alacağı/ihtiyati haciz rejimi). Bu istisnaya giren 9 kararın 8'inde şart uygulanmamıştır.

§ 7. USUL BOYUTU

• Tahkim itirazının niteliği: Geçerli tahkim şartına dayalı ret, mahkeme ile hakem heyeti arasındaki ilişkinin niteliği itibarıyla aslında bir görev(sizlik) meselesi olarak kurgulanır ve dava dilekçesinin reddiyle sonuçlanır (E.2010/6150/K.2011/16592).
• Araştırma yükü: Şartın konişmentonun tarafı olmayan kişiyi (örn. sigortalıyı) TTK 1203 uyarınca tesellümle bağlayıp bağlamadığı araştırılmadan karar verilmesi eksik incelemedir ve bozmayı gerektirir (E.2015/9082/K.2016/3937). içtihatta 19 karar bu gerekçeyle bozulmuştur — yani ilk derece mahkemeleri en çok, bağlanma koşulunu araştırmadan sonuca gitme hatasını yapar.

SONUÇ

Yargıtay 11. HD'nin konişmentodaki yetki/tahkim şartına ilişkin içtihadı, görünürdeki dağınıklığın altında tek ve yerleşik bir kural barındırır:

1. Geçerli biçimde konişmentoya taşınmış (doğrudan yer alan ya da TTK 1237/3'ün koşullarıyla atıfla dahil edilmiş) açık bir yetki/tahkim şartı, üçüncü kişi hamili, gönderileni (TTK 1203) ve halef sigortacıyı bağlar (§2-§3; 109 kararda istisnasız).
2. Atıf/taraf ilişkisi ispatlanamazsa ya da şart muğlak/kapalı ise uygulanmaz (§4-§5).
3. Münhasır yetki ve kanuni rehin/gemi seferden men hâllerinde geçerli şart dahi Türk mahkemesinin görevini bertaraf edemez (§6).

Uygulayıcı için pratik özet: dava, şartın varlığında değil, incorporation'ın ispatı ve şartın açıklığı ekseninde kazanılır ya da kaybedilir; ilk derece mahkemelerinin baskın hatası ise bu bağlanma koşulunu araştırmadan karar vermektir.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli)

1. TTK 1237 — Konişmentonun ispat işlevi; taşıyan-hamil ilişkisinde konişmento esas; çarter partiye gönderme + suret ibrazıyla çarter hükümlerinin hamile ileri sürülebilmesi (f.3).
2. TTK 1203 — Gönderilenin, eşyayı tesellüm ederek teslim istemesiyle konişmento/sözleşme hükümlerine göre borç altına girmesi (halefiyet-tesellüm temeli).
3. TTK 1243 — Emredici hükümler: taşıyanın sorumluluğunu kaldıran/daraltan kayıtların geçersizliği (yetki/tahkim şartından ayrı; usul şartı sorumluluğu daraltmaz).
4. TTK 1245 — Çarter yetki/emredici hüküm rejimi (1237/3'te saklı tutulan).
5. TTK 1352 vd. — Deniz alacağı / gemilerde ihtiyati haciz; §6(b) kanuni rehin istisnasının çerçevesi.

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye+operatif kural)

Ana kural — geçerli atıf bağlar (73 karar, %100 uygulama): 6. E.2009/12537/K.2011/5488 — navlun sözleşmesine atıf → tahkim şartı hamili bağlar, görevsizlik. 7. E.2021/5877/K.2023/1243 — taşıyanın imzalı konişmentosunda çarter atfı → yükletenin imzasızlığı bağlayıcılığı etkilemez. 8. E.2022/5287/K.2024/1737 — arka yüz yabancı yetki klozu, taşıyan imzası yeterli, taşıtanı bağlar. 9. E.2012/17860/K.2013/182 — charter party tahkim klozuna atıf üçüncü kişi hamile sirayet eder.

Halefiyet / gönderilen (36 karar, %100 uygulama): 10. E.2010/8305/K.2012/1012 — tesellüm eden alıcı navlun sözleşmesi + tahkim şartının tarafı olur. 11. E.2023/539/K.2024/4144 — tahkim şartı gönderileni ve halef sigortacıyı bağlar, haksız şart değil. 12. E.2009/13761/K.2011/5566 — çarter atıflı tahkim şartı, TTK 1361 uyarınca halef sigortacıyı bağlar. 13. E.2024/6336/K.2025/4461 — geçerli tahkim şartı, tesellümle kabul → halefiyetle sigortacıyı bağlar.

Birinci sınır — atıf ispatlanamadı (18 karar, %100 ret): 14. E.2008/13428/K.2010/4885 — konişmentoda adı geçmeyen davalı yetki şartına dayanamaz; şart geçerlidir ama yalnız konişmentoyu düzenleyenle yük ilgilisi (ve halefi) arasında uygulanır. ⚠ Karar metninde "davalının sigortalısı" yazılıdır; "davacının" olmalıdır (bkz. § 4). 15. E.2011/12275/K.2013/13005 — atıfla bağlanma ispatlanamadı → tahkim itirazı reddi, Türk mahkemesi.

Şeklî geçerlilik/açıklık — contested eksen (23 karar, 11 kabul / 10 ret / 1 araştırma): 16. E.2009/10584/K.2011/3519 (ret) — genel/muğlak çarter atfı hamili bağlamaya yetmez. 17. E.2009/849/K.2010/11519 (ret) — yetkili mahkemeyi açıkça göstermeyen yetki kaydı geçersiz. 18. E.2022/3129/K.2023/6856 (kabul) — ön yüzde açık atıf + tacirin anlayabilmesi → yabancı yetki geçerli. 19. E.2016/523/K.2017/3751 (kabul) — yazılı yabancı hukuk/yetki klozu geçerli, dava usulden reddi.

İstisnalar: 20. E.2023/4200/K.2024/1832 — fiili taşıyan Türk acentesi → münhasır Türk yetkisi, yabancı şart geçersiz. 21. E.2012/19060/K.2014/5829 — kanuni rehin/tedbir davası → tahkim şartına rağmen Türk mahkemesi görevli.

Usul: 22. E.2010/6150/K.2011/16592 — tahkim itirazı görev meselesi olarak kurgulanır, dava dilekçesi reddi. 23. E.2015/9082/K.2016/3937 — TTK 1203 tesellümle bağlanma araştırılmadan karar = eksik inceleme, bozma.

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu meseleye 55 karar değmektedir. İstinaf içtihadında baskın alt-kural(lar) halefiyet 22 · geçerli atıf 11; temyizde geçerli atıf 73 · halefiyet 36. Sonuç yönü — 11.HD: evet 122 · hayir 52 · araştırma 19; 12.HD: evet 37 · hayir 18. Doktrin yapısı büyük ölçüde örtüşür.

• İst. BAM 12. HD, E. 2022/1710 (halefiyet): Konişmentodaki yabancı mahkemeyi münhasıran yetkili kılan şart, münhasır yetki/kamu düzeni engeli yoksa geçerlidir ve halefiyetle hak iddia eden sigortacıyı da bağlar.
• İst. BAM 12. HD, E. 2017/65 (diger): Türkiye'de yerleşik taşıyıcının yabancı mahkeme yetki şartına dayanması MK 2 dürüstlük kuralına aykırı sayılarak yetki itirazı reddedildi.
• İst. BAM 12. HD, E. 2021/670 (halefiyet): Halefiyetle rücu eden sigortacı, sigortalısının dava açabileceği yerlerde (asıl taşıyıcı veya fiili taşıyıcı yerleşim yeri) seçimlik olarak dava/takip açabilir; bu bir yetki şartı ihlali değildir.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.