DENİZDE KURTARMA VE YARDIM

Konu: Müşterek avarya, çatma ve kurtarma · İçtihat korpusu →

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi İçtihadı (73 karar)

Mülga uyarısı: kararlar 6762 sayılı eski TTK'yı anar (kurtarma m.1222-1234, ücret m.1226, başarı şartı m.1223); karşılık gelen 6102 hükümleri (m.1298-1319) esas alınmıştır.

GİRİŞ

Kurtarma, seyrüsefere elverişli sularda tehlikeye uğramış bir su aracının veya eşyanın kurtarılması için yapılan faaliyet ve bunun karşılığında ödenecek ücret rejimidir (TTK 1298 vd.). İçtihadın çekirdeği üç sorudur: faaliyet gerçekten bir kurtarma mıdır, başarılı olmuş mudur ve alacağı kim kimden isteyebilir. 73 kararın 13'ünde ücret kabul edilmiş, 27'sinde reddedilmiş, 27'sinde ise araştırma için bozma verilmiştir; red kararlarının başlıcası, faaliyetin kurtarma sayılmaması, başarısızlık (no cure no pay) veya davacının aktif husumet yokluğudur.

I. KURTARMA FAALİYETİNİN NİTELİĞİ (TTK 1298)

Bir eylemin kurtarma sayılması için, tehlikeye uğramış bir su aracı veya eşyaya yönelik olması gerekir; salt cer (çekme) hizmeti veya olağan bir edimin ifası kurtarma değildir. Faaliyetin kurtarma mı yoksa başka bir hizmet mi olduğu, tereddüt hâlinde uzman bilirkişiyle açıklığa kavuşturulur.

• Faaliyetin kurtarma-yardım mı yoksa cer hizmeti mi olduğu, uzman bilirkişi kurulunca teknik yönden açıklığa kavuşturulmalıdır (Y. 11. HD, E. 2009/3155).
• Gemi adamlarının, kendi güvenliklerini sağlayarak sefere devam etmeleri, hizmet sözleşmesi yükümlülüğü kapsamında olup kurtarma faaliyeti sayılmaz (TTK 1298/4; Y. 11. HD, E. 2023/517).

II. BAŞARI ŞARTI — "NO CURE NO PAY" (TTK 1303)

Kurtarma ücreti hakkı, kural olarak faydalı bir sonuç (başarı) elde edilmesine bağlıdır; faaliyet semeresiz kalmışsa ücret veya masraf istenemez. Bu alt-kurala giren kararların tamamında ücret reddedilmiştir.

• Gemi fiilen kurtarılamamışsa, "no cure no pay" ilkesi gereği kurtarma ücreti veya masraf talep edilemez (Y. 11. HD, E. 2010/1361).
• Faaliyet faydalı bir sonuç doğurmadan kalmışsa kurtarma/yardım ücretine hak kazanılamaz (Y. 11. HD, E. 2013/12749; kararda mülga m. 1223).

III. KURTARMA ÜCRETİNİN BELİRLENMESİ (TTK 1305)

Kurtarma ücreti, kurtarılan değer, tehlikenin derecesi, kurtaranın gösterdiği çaba ve başarı, harcanan zaman ve masraf gibi kanuni unsurlar (TTK 1305; kararlarda mülga m. 1226) ile hak ve nesafet ölçüsüne göre belirlenir.

• Kurtarma ücreti, kanuni unsurlara göre isabetle belirlendiğinde temyizde onanır (Y. 11. HD, E. 2010/428).
• Deniz tehlikesindeki gemiye verilen kurtarma-yardım hizmeti karşılığı ücret hak ve nesafet ölçüsüne göre belirlenir (Y. 11. HD, E. 2014/11818).

IV. KURTARMA SÖZLEŞMESİ VE KAPTANIN YETKİSİ (TTK 1300-1301)

Kaptan, gemiyi ve yükü kurtarmak amacıyla malik ve yük ilgilileri adına kurtarma sözleşmesi yapabilir (TTK 1300); tehlike etkisi altında yapılan veya aşırı oransız sözleşme mahkemece uyarlanır ya da iptal edilir (TTK 1301). Sözleşmedeki tahkim şartının kimi bağlayacağı, kaptanın kimin adına hareket ettiğine bağlıdır:

• Kaptanın malik/yük ilgilisi adına yaptığı kurtarma sözleşmesindeki tahkim şartı yük ilgilisini bağlar ve geçerlidir (Y. 11. HD, E. 2022/6989).
• Kaptanın imzaladığı kurtarma sözleşmesinden doğan alacakta, poliçe ile sorumlu tutulan sigorta şirketlerinin tahkim itirazı sonuç doğurmamış; dava esastan görülüp kurtarma ücretine hükmedilmesi onanmıştır (Y. 11. HD, E. 2023/6343).

V. ÇEVRE ZARARI ÖZEL TAZMİNATI (TTK 1312)

Çevre zararı tehdidi oluşturan bir araç veya eşya için kurtarma yapan, kurtarma ücretine ek olarak yaptığı giderleri özel tazminat olarak malikten isteyebilir; çevre zararını önlemiş veya sınırlandırmışsa bu tazminat giderlerin %30'una (hak ve nesafetle en çok %100'üne) kadar artırılabilir (TTK 1312). (içtihatta bu hat oldukça dardır.)

VI. HUSUMET VE GÖREV

kararların en kalabalık grubu husumettir. Kurtarma alacağını talep hakkı, hizmeti fiilen ifa edene veya alacağı temlik alana aittir; kurtarmaya yalnızca refakat eden üçüncü kişinin, temlik veya muvafakat kanıtlanmadıkça aktif husumet ehliyeti yoktur (Y. 11. HD, E. 2011/8136). Kurtarma davaları — rücu veya itirazın iptali biçiminde olsa dahi — davanın değeri değil konusu esas alınarak denizcilik ihtisas mahkemesinin görevine girer ve görev re'sen incelenir (Y. 11. HD, E. 2008/9682).

SONUÇ

Kurtarma ve yardım rejimi, Yargıtay 11. HD içtihadında nitelik-başarı-husumet ekseninde çözülür:

1. Nitelik (TTK 1298): yalnız tehlikeye uğramış araca/eşyaya yönelik faaliyet kurtarmadır; cer hizmeti veya gemi adamının kendi görevi kurtarma sayılmaz.
2. Başarı (TTK 1303 — no cure no pay): faydalı sonuç yoksa ücret doğmaz.
3. Ücret (TTK 1305): kurtarılan değer/tehlike/çaba unsurları ve hak-nesafetle belirlenir.
4. Sözleşme (TTK 1300-1301): kaptan malik/yük ilgilisi adına sözleşme yapabilir; tahkim şartı ancak adına hareket edilen tarafı bağlar; tehlike etkisi/aşırı oransızlık uyarlama/iptal sebebidir.
5. Çevre özel tazminatı (TTK 1312): giderler + %30/%100 artırım.
6. Husumet/görev: talep hakkı fiilen ifa edene/temlik alana; davalar denizcilik ihtisas mahkemesinde (re'sen).

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu düğüme 5 karar operatif olarak değmektedir. İstinaf örneklemi küçüktür (n=5); alt-kural dağılımı: faaliyetin niteliği 2 · görev/süre 2 · sözleşme uyarlama 1; sonuç: belirsiz 2 · ücret yok 1 · araştırma 1.

• İst. BAM 12. HD, E. 2022/2127/K. 2026/340: Gemi kendi imkânlarıyla kumandasını koruyorsa objektif tehlike yoktur; römorkör desteği kılavuzluk/römorkaj yükümlülüğü kapsamındadır, kurtarma ücreti doğmaz.
• İst. BAM 12. HD, E. 2021/181/K. 2021/133: Hizmetin kurtarma mı yoksa tarifeye bağlı römorkaj/manevra hizmeti mi olduğu esas yargılamayı bekleyen bir belirsizlik olup, bu husus ihtiyati haciz aşamasında kesin çözülmek zorunda değildir.
• İst. BAM 12. HD, E. 2018/639/K. 2018/835: Kurtarma alacağına dair yabancı hakem kararının tenfizinde görevli mahkeme, genel görev kurallarına göre deniz ticareti davalarına bakan Asliye Ticaret Mahkemesidir ve görev tensiben dosya üzerinden karara bağlanabilir.

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli; parantezde mülga 6762)

1. TTK 1298 — Kurtarma faaliyetinin tanımı ve kapsam dışı hâller. (mülga m. 1222)
2. TTK 1303 — Başarı şartı (no cure no pay). (mülga m. 1223)
3. TTK 1305 — Kurtarma ücretinin belirlenme kıstasları. (mülga m. 1226)
4. TTK 1300-1301 — Kaptanın kurtarma sözleşmesi yetkisi; sözleşmenin uyarlanması/iptali.
5. TTK 1312 — Çevre zararı özel tazminatı.

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural)

Faaliyetin niteliği: 6. E.2009/3155/K.2010/9292 — kurtarma mı cer mi, uzman bilirkişiyle belirlenmeli. 7. E.2023/517/K.2024/2511 — gemi adamının kendi görevi/güvenliği kurtarma sayılmaz (TTK 1298/4).

No cure no pay: 8. E.2010/1361/K.2011/10583 — gemi fiilen kurtarılamamışsa ücret/masraf istenemez. 9. E.2013/12749/K.2014/2130 — semeresiz faaliyet ücrete hak kazandırmaz.

Ücret belirleme: 10. E.2010/428/K.2010/2208 — kanuni unsurlara göre isabetli ücret onanır. 11. E.2014/11818/K.2015/8366 — ücret hak ve nesafetle belirlenir.

Sözleşme / kaptan yetkisi: 12. E.2022/6989/K.2024/1088 — kaptanın malik adına sözleşmesindeki tahkim şartı yük ilgilisini bağlar. 13. E.2023/6343/K.2025/380 — sigorta şirketlerinin tahkim itirazı sonuç doğurmadı; esastan kurtarma ücretine hükmedilmesi onandı.

Husumet / görev: 14. E.2011/8136/K.2013/11076 — talep hakkı fiilen ifa edene; refakatçinin aktif husumeti yok. 15. E.2008/9682/K.2010/732 — kurtarma davaları denizcilik ihtisas mahkemesinde (konu esaslı, re'sen).

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.