DENİZ TAŞIMASINDA ÇARTER, STARYA VE SÜRASTARYA (DEMURAJ)

Konu: Navlun sözleşmeleri ve sürastarya · İçtihat korpusu →

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi İçtihadı (180 karar)

Bu makale, navlun sözleşmesinin ticari/ücret boyutunu ele alır; taşıyanın sorumluluğu ayrı makalelerde işlenmiştir.

GİRİŞ

Sürastarya (demuraj), yükleme veya boşaltma için tanınan serbest sürenin (starya) aşılması hâlinde geminin/konteynerin beklemesi karşılığı ödenen bedeldir. İçtihat, bu alanda esas tartışmanın alacağın varlığından çok borçlusunun kim olduğunda düğümlendiğini gösterir: 180 kararın 80'i talep reddi, 51'i araştırma/bozma, 48'i kabul, 1'i belirsizdir; red kararlarının büyük çoğunluğu, sürastarya/demuraj alacağının yanlış tarafa yöneltilmesinden kaynaklanır. Rejim, alacağı kural olarak taşıtanın borcu sayar ve gönderilene ancak açık bir sözleşme hükmüyle sirayet ettirir.

§ 1. STARYA VE SÜRASTARYANIN HUKUKİ TEMELİ (TTK 1152, 1155)

Yükleme süresi (starya), taşıyanın hazırlık bildirimiyle (notice of readiness) işlemeye başlar (TTK 1152); geminin, öngörülen demirleme yerine varıp bildirimin muhataba ulaşmasıyla süre başlar. Starya süresini aşan bekleme için taşıyana sürastarya parası ödenir (TTK 1155/1). Miktarı sözleşmede kararlaştırılmışsa taşıyan bunu aşamaz (1155/2); kararlaştırılmamışsa bekleme nedeniyle yaptığı zorunlu ve yararlı giderler istenebilir (1155/3). Yükleme limanında doğan sürastaryanın borçlusu taşıtandır ve navluna ilişkin hükümler sürastaryaya kıyasen dahi uygulanamaz (1155/4,6).

§ 2. ALACAĞIN DOĞUMU — STARYA AŞIMI VE KONTEYNER DEMURAJI

Sürastarya/demuraj alacağı, serbest sürenin aşılması ya da konteynerin süresinde iade edilmemesiyle doğar; kararların büyük bir bölümü konteyner demurajına ilişkindir (modern uygulamanın ağırlık noktası):

• Sözleşme veya konişmentoda konteyner demurajı kaydı varsa, konteyner kararlaştırılan veya makul sürede iade edilmezse taşıyan demuraj talep edebilir (E.2009/7929/K.2011/1213).
• Genel Taşıma Şartları'nda gönderene başvuru hakkı tanınmışsa, doğmuş ve ödenmemiş demuraj/konteyner bedeli, kusur ya da rehin hakkının kullanılıp kullanılmadığına bakılmaksızın talep edilebilir (E.2009/8943/K.2011/1418).

§ 3. BAŞLICA UYUŞMAZLIK — SÜRASTARYA/DEMURAJIN BORÇLUSU KİMDİR

kararların en kalabalık ve en çok red üreten grubu borçlunun belirlenmesidir (74 kararın 44'ü red). Kural nettir: yükleme limanı sürastaryasının borçlusu taşıtandır (TTK 1155/4); demuraj/konteyner bedelinin gönderilene yöneltilebilmesi, konişmento veya atıf yaptığı navlun sözleşmesinde gönderileni ücret ve masraflardan sorumlu kılan açık bir hüküm bulunmasına bağlıdır.

• Konişmentoda navlunu ödeyen taşıtan bulunuyor ve gönderileni ücret/masraflardan sorumlu kılan hüküm yoksa, demuraj ve konteyner bedelinden taşıtan sorumludur (E.2022/6655/K.2023/7745).
• Navlunu (brokerlik komisyonu düşülerek) ödeyen dava dışı taşıtanın varlığı hâlinde husumet ona yöneltilmelidir (E.2009/3068/K.2011/1317).

Uygulayıcı için ders: demuraj davası, alacağın varlığından çok doğru borçluya ve sözleşmesel dayanağa oturtulmasında kazanılır; gönderilene otomatik sirayet yoktur.

§ 4. MİKTARIN BELİRLENMESİ — SÖZLEŞME ÖNCELİĞİ VE BİLİRKİŞİ

Sürastarya miktarında sözleşmedeki kayıt esastır (TTK 1155/2); kararlaştırılmamışsa zorunlu/yararlı gider ölçütü uygulanır ve miktar çoğu kez teknik incelemeyle belirlenir. Bu hattaki kararların önemli bir kısmı (25 kararın 13'ü) miktarın araştırılması için bozulmuştur.

• Bilirkişi raporlarında çoğunluk-azınlık uyuşmazlığı varsa hâkim, azınlık görüşünü esas alarak sürastarya miktarını belirleyemez; bu husus araştırılmalıdır (E.2009/2810/K.2011/1149).
• Delillere göre sürastarya alacağının varlığı ve miktarına ilişkin mahkeme kabulü yerinde bulunarak onanmıştır (E.2010/9983/K.2012/13213).

§ 5. YOLCULUK ÇARTERİNİN FESHİ — MAKTU %30 TAZMİNAT (TTK 1158)

Taşıtan, yolculuk çarterini gemi yola çıkıncaya kadar feshedebilir (TTK 1158/1); taşıyan, feshten yoksun kaldığı kazancı ve doğmuş alacaklarını ister, tereddütte kararlaştırılan navlunun yüzde otuzu yoksun kazanç sayılır ve taşıyanın yeni sözleşmelerden elde ettiği kazanç indirilir (TTK 1158/2).

• Taşıtanca feshedilen yolculuk çarterinde donatanın kazanç kaybı navlunun %30'u üzerinden maktu hesaplanır; başka navlun sözleşmesi yapılıp yapılmadığı ve mahsup araştırılır (E.2023/1089/K.2023/7717; aynı yönde E.2019/5178/K.2021/5171).

§ 6. GEMİ KİRA (CHARTER) — DONATANIN ELVERİŞLİLİK BORCU VE TEMSİL SINIRI

Gemi kira/çarter sözleşmelerinde donatan gemiyi denize/yola elverişli bulundurmakla yükümlüdür; bu borca aykırılıktan kiracının üstlendiği zorunlu masraflar donatandan tahsil edilir (E.2009/3591/K.2011/1680). Buna karşılık zaman çarterinde gemiyi işleten kiracıdır; kaptanın donatanı temsil yetkisi zaruretle sınırlı olduğundan, kiracıya kredili verilen yakıt bedelinden donatan sorumlu tutulamaz (E.2016/12795/K.2017/4071).

SONUÇ

Çarter/sürastarya rejimi, Yargıtay 11. HD içtihadında ticari-alacak eksenli ve borçlu-merkezli bir yapıdır:

1. Temel: starya hazırlık bildirimiyle başlar (TTK 1152); aşımında sürastarya parası doğar (TTK 1155).
2. Doğum: konteyner demurajı dahil alacak, kayıt/makul süre aşımıyla doğar; sözleşmesel kayıt belirleyicidir.
3. Baskın uyuşmazlık — borçlu: yükleme limanı sürastaryasının borçlusu taşıtandır (TTK 1155/4); gönderilene ancak açık sözleşme hükmüyle yöneltilir — red kararlarının başlıca sebebi budur.
4. Miktar: sözleşme önceliklidir (TTK 1155/2); yoksa gider ölçütü, çoğu kez bilirkişiyle (araştırma-bozma).
5. Fesih: yolculuk çarterinde maktu %30 tazminat, yeni kazanç mahsubuyla (TTK 1158/2).
6. Gemi kira: donatan elverişlilikten sorumlu; zaman çarterinde kaptanın temsil yetkisi sınırlı.

§ — DENİZ İHTİSAS GÖREVİ (yan not)

Gemi tayini suretiyle satım ve demuraj alacağını içeren navlun sözleşmesi uyuşmazlıkları, TTK'nın deniz ticaretine ilişkin kısmında düzenlendiğinden denizcilik ihtisas mahkemesinin görevine girer (E.2009/9596/K.2010/3853).

KAYNAKÇA VE ATIF DİZİNİ

A. Mevzuat çıpası (TTK 6102 — yürürlükteki metin teyitli)

1. TTK 1152 — Hazırlık bildirimi (NOR); starya süresinin başlaması.
2. TTK 1155 — Sürastarya parası; sözleşmedeki miktarın önceliği (f.2), gider ölçütü (f.3), borçlunun taşıtan olması ve navlun hükümlerinin kıyasen uygulanamaması (f.4,6).
3. TTK 1158 — Yolculuk çarterinin feshi; yoksun kazanç + doğmuş alacak, tereddütte %30, yeni kazanç mahsubu.
4. TTK 1203 — Gönderilenin, teslim istemekle sözleşme/konişmento hükümlerine göre borç altına girmesi (borçlu ekseninin dogmatik köşesi).

B. İçtihat kütüğü — Yargıtay 11. HD (alt-kural bazında, künye + operatif kural)

Alacağın doğumu / konteyner demurajı (61 karar): 5. E.2009/7929/K.2011/1213 — kayıt + süresinde iade edilmeyen konteyner → taşıyan demuraj talep eder. 6. E.2009/8943/K.2011/1418 — Genel Taşıma Şartları'nda başvuru hakkı → doğmuş demuraj kusura bakılmaksızın istenir.

Borçlunun belirlenmesi — baskın uyuşmazlık (74 karar, 44 red): 7. E.2022/6655/K.2023/7745 — açık hüküm yoksa demuraj/konteyner bedelinden taşıtan sorumlu (gönderilen değil). 8. E.2009/3068/K.2011/1317 — navlunu ödeyen dava dışı taşıtana husumet yöneltilmelidir.

Miktar (25 karar, 13 araştırma): 9. E.2009/2810/K.2011/1149 — azınlık bilirkişi görüşüyle sürastarya miktarı belirlenemez (araştırma). 10. E.2010/9983/K.2012/13213 — delillere uygun sürastarya kabulü onanır.

Yolculuk çarteri feshi (TTK 1158): 11. E.2023/1089/K.2023/7717 — fesihte donatanın kazanç kaybı navlunun %30'u maktu, mahsuplu. 12. E.2019/5178/K.2021/5171 — TTK 1158/2 maktu %30 + yeni sözleşme kazancı indirimi.

Gemi kira / temsil sınırı: 13. E.2009/3591/K.2011/1680 — donatanın elverişlilik borcuna aykırılık → kiracının masrafı tahsil edilir. 14. E.2016/12795/K.2017/4071 — zaman çarterinde kaptanın temsil yetkisi sınırlı, donatan yakıttan sorumsuz.

Görev: 15. E.2009/9596/K.2010/3853 — demuraj içeren navlun uyuşmazlığı denizcilik ihtisas mahkemesinin görevinde.

İSTİNAF İÇTİHADI — İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ 12. HUKUK DAİRESİ

İstinaf içtihadında bu meseleye 31 karar değmektedir. İstinaf içtihadında baskın alt-kural(lar) sürastarya/demuraj alacağı 15 · borçlunun belirlenmesi 13; temyizde borçlunun belirlenmesi 74 · sürastarya/demuraj alacağı 61. Sonuç yönü — 11.HD: ret 80 · araştırma 51 · kabul 48; 12.HD: ret 14 · kabul 11 · araştırma 6. Doktrin yapısı büyük ölçüde örtüşür.

• İst. BAM 12. HD, E. 2023/1146 (borçlunun belirlenmesi): Akdi taşıyanın fiili taşıyana ödediği demuraj bedelinin taşıtana rücuu, TTK 1246'daki bir yıllık zamanaşımına tabidir; süre ödeme tarihinde başlar ve dolmuşsa talep zamanaşımına uğrar.
• İst. BAM 12. HD, E. 2018/1211 (sürastarya/demuraj alacağı): Alt taşıyanın demuraj alacağını talep edebilmesi için bu bedeli fiili taşıyana ödediğini ispat etmesi gerekir; ispatlayamazsa talep reddedilir.
• İst. BAM 12. HD, E. 2018/2595 (borçlunun belirlenmesi): Konşimentoda gönderilen gösterilen taraf, teslimden kaçınırsa taşıtan olduğunu ileri sürse de demurajdan sorumludur; teslime kadar taşıtan da müteselsilen sorumludur.

Kaynak ve yöntem: Bu inceleme, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ilgili meseleye ilişkin deniz taşıması kararlarının yapısal olarak taranmasına dayanır; TTK madde metinleri yürürlükteki hâlinden, kararların operatif gerekçeleri tam metin üzerinden teyit edilmiştir. İstinaf içtihadı, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi kararlarından karşılaştırmalı olarak eklenmiştir.