Dört dava deneyiminden hareketle somutlaştırma yükünün pratik görünümleri. Dizinin birinci bölümü.
1. Sorunun tespiti
Somutlaştırma eksikliği uygulamada istisnai bir hata değil, yaygın bir sorundur. Farklı mahkemelerde ve farklı uyuşmazlıklarda aynı tablo tekrar eder. Taraflar iddia ve savunmalarını "ürünlerin bir kısmı ayıplıdır", "usulsüz işlemler yapılmıştır", "birçok lokasyona hizmet verilmiştir", "şirket mali olarak boşaltılmıştır" gibi genel ifadelerle dile getirir. Bu ifadelerin altını dolduran somut olayları ise ortaya koymazlar.
Bu yaygınlığın yargılamaya etkisi üç düzeyde görülür.
Birinci düzeyde karşı taraf savunma yapamaz hâle gelir. "Ürünlerin bir kısmı ayıplıdır" diyen bir davalıya karşı davacı neye itiraz edecektir? Hangi ürüne, hangi ayıba, hangi sevkiyata? Somutlaştırılmayan bir iddia karşı tarafı karanlıkta bırakır. Karanlıkta savunma yapılmaz.
İkinci düzeyde mahkeme muhakeme yapamaz hâle gelir. Hâkim, genel ve soyut nitelikteki hukuk normunu somut olaya uygulayarak karar verir. Ortada uygulanacak bir somut olay yoksa muhakeme de yoktur. "Usulsüz işlemler yapılmıştır" ifadesi mahkemeye ne bir olay, ne bir tarih, ne bir fail sunar. Mahkeme hangi hukuk normunu hangi olaya uygulayacaktır? Bu sorular cevapsız kaldığında yargılama konsantrasyonu bozulur, süre uzar ve dosya belirsizlik içinde sürüklenir.
Üçüncü düzeyde bilirkişi, tarafın yerine araştırma yapmak zorunda kalır. Bir hizmet sözleşmesi uyuşmazlığında davacı yüzlerce sayfa belge sunmuş, ancak hangi belgenin hangi iddiayı kanıtladığını göstermemişti. Bilirkişi heyeti bu belgeleri tek tek taramak, ilgilisini ilgisizinden ayırmak ve tarafın yapması gereken eşleştirmeyi kendi başına yapmak durumunda kaldı. Bu, bilirkişinin görevi değildir. Bilirkişi, sunulan delili teknik açıdan değerlendirir. Sunulmayan delili bulmak ya da somutlaştırılmayan iddiayı tarafın yerine inşa etmek bilirkişinin işi değildir. Somutlaştırma eksikliği bu sınırı fiilen ortadan kaldırmaktadır.
Tam bu noktada daha temel bir sorun ortaya çıkar: somutlaştırma yükü, taşıması gereken taraftan alınıp mahkemeye ve bilirkişiye devredilmektedir. Dilekçe aşamasında yapılması gereken iş yargılamanın ilerleyen safhalarına ertelenir. Mahkeme aydınlatma ödevi çerçevesinde eksiklikleri tamamlatmaya çalışır, bilirkişi tarafın yerine araştırma yapar; bazı kanun yolu mercileri de bu yaklaşımı tolere eder. Tarafın yükü yargılamanın tamamına yayılır ve somutlaştırma yükünün amacı olan yargılama konsantrasyonu tersine işler.
Sorunun bir de yaptırım boyutu vardır. Somutlaştırma yükünün yaptırımı kanunda açıkça düzenlenmemiştir. Bu boşluk uygulamada çelişkili sonuçlar doğurur: bir mahkeme somutlaştırma eksikliği nedeniyle tanık dinletme talebini reddederken, bir başka mahkeme aynı eksikliği bilirkişi aşamasında tamamlatmayı tercih edebilmektedir. Öngörülebilirlik zayıflar; aynı yük farklı dosyalarda farklı sonuçlar doğurur.
Bu dizi, farklı hukuki bağlamlardan gelen dört dava deneyimini esas alır: bir ayıp savunması, bir hizmet ifası iddiası, bir şirketler hukuku uyuşmazlığında hile ve muvazaa iddiaları ve bir eser sözleşmesi uyuşmazlığı. Bu deneyimlerden hareketle somutlaştırma yükünün ne olduğunu, nasıl işlediğini, yerine getirilmemesinin yargılamayı nasıl etkilediğini ve bu yükün taraftan mahkemeye ve bilirkişiye devredilmesinin neden kabul edilemez olduğunu ele alır. Bu ilk bölümün konusu, yükün tanımı ve somutlaştırılacak şeyin, yani vakıanın, ne olduğudur.
2. Somutlaştırma nedir?
Yasal dayanak
Somutlaştırma yükü, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 194. maddesiyle hukukumuza girmiş bir usuli yüktür. HMK m. 194/1'e göre "Taraflar, dayandıkları vakıaları, ispata elverişli şekilde somutlaştırmalıdırlar."
Yükün ikinci halkası delillere ilişkindir. HMK m. 194/2, tarafların dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmelerini zorunlu kılar.
Bu düzenlemeden önce, 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu döneminde, taraflar iddia ve savunmalarını çoğu zaman soyut ve yüzeysel biçimde dile getirirdi. Vakıaların anlaşılması için mahkemece ayrıca araştırma yapılması gerekir, bu da yargılamayı uzatırdı. HMK m. 194 ile kanun koyucu bu soruna doğrudan bir çözüm getirmeyi amaçlamıştır. Maddenin gerekçesi, Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin kararlarında birebir aktarıldığı biçimiyle, amacı şöyle açıklar:
«Genel geçer ifadelerle, somut bir şekilde ortaya koymadan iddia veya savunma amacıyla vakıaların ileri sürülmesi durumunda, yargılamanın sağlıklı bir şekilde yürütülmesi mümkün olmayacağı gibi, vakıaların anlaşılması için ayrıca bir araştırma yapılması ve zaman kaybedilmesi söz konusu olacaktır.» — HMK m. 194 gerekçesi; aktaran Yargıtay 22. HD, 2016/4226 E., 2019/857 K. (15.01.2019)
Somutlaştırma ne demektir?
Somutlaştırma, bir iddiayı zaman, mekân, kişi ve oluş şekli unsurlarıyla algılanabilir, anlaşılabilir, tartışılabilir ve ispata elverişli biçimde ortaya koymaktır. Bu tanım yazara özgü bir formül değildir; Yargıtay'ın da benimsediği tanımdır.
Editör eki. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, somutlaştırma yükünü ilk kez ayrıntılı biçimde işlediği kararında tanımı şöyle kurar: «somutlaştırmak, bir iddiayı, zaman, mekân, kişi, oluş şekli gibi unsurlarıyla algılamaya, anlamaya, tartışmaya, ispata elverişli şekilde ortaya koymaktır.» — Yargıtay 22. HD, 2013/27751 E., 2015/1243 K. (27.01.2015)
Tanımın her unsuru ayrı bir işlev görür:
- Algılanabilir: Mahkeme ve karşı taraf, iddia edilen olayı zihninde canlandırabilmelidir.
- Anlaşılabilir: Neyin iddia edildiği ve neyin kastedildiği açık olmalıdır.
- Tartışılabilir: Karşı taraf, iddia hakkında savunma yapabilecek kadar bilgiye sahip olmalıdır.
- İspata elverişli: İddia, delillerle desteklenebilecek bir somutlukta olmalıdır.
Bu unsurlardan herhangi biri eksikse somutlaştırma yükü karşılanmış sayılmaz.
"Yükümlülük" değil, "yük"
Somutlaştırma yükü hukuken bir "yükümlülük" değil, usuli bir "yük"tür. Bu ayrımın pratik anlamı şudur: somutlaştırma yükünü yerine getirmemek bir hukuk ihlali oluşturmaz; karşı taraf ya da devlet, yerine getirilmesini zorla talep edemez. Ancak bu yükü yerine getirmeyen taraf sonuçlarına katlanır. Sonuç, kural olarak, yeterince somutlaştırılmayan vakıa ya da delilin yargılamada dikkate alınmamasıdır.
Editör eki. Madde gerekçesi yükün bu niteliğini tek cümleyle koyar: «Bu vakıaların somut olarak ileri sürülmesi, ilgili taraf için bir yüktür; bu yükü yerine getirmeyen sonuçlarına katlanacaktır.» — HMK m. 194 gerekçesi; aktaran Yargıtay 22. HD, 2016/4226 E., 2019/857 K. (15.01.2019)
Aşağıda Örnek 1'de ele alınan şirketler hukuku davasında olan tam da budur. Mahkeme, tarafın bir hukuk ihlali yaptığını söylememiştir. Somutlaştırılmayan iddiayı değerlendirme dışı bırakmış ve o iddiaya ilişkin tanık dinletme talebini reddetmiştir. Taraf yükünü yerine getirmemiş, sonucuna katlanmıştır.
Neden böyle bir yük getirildi?
Somutlaştırma yükünün varoluş sebebi, medeni usul hukukunun temel ilkelerinden biri olan taraflarca hazırlama ilkesidir (HMK m. 25). Bu ilkeye göre dava malzemesini, yani vakıaları ve delilleri, mahkemeye taraflar getirir. Hâkim, taraflarca ileri sürülmemiş vakıaları araştıramaz ve hükme esas alamaz.
Editör eki. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ilkeyi şöyle tanımlar: «Taraflarca hazırlama ilkesi, davanın ve savunmanın dayanağı olan vakıaların ve bunların delillerinin taraflarca mahkemeye bildirilmesi demektir.» … «Hâkim, tarafların bildirmediği vakıaları kendiliğinden inceleyemez ve onları hatırlatabilecek hallerde dahi bulunamaz.» — Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2013/637 E., 2014/397 K. (26.03.2014)
Bu ilkenin nerede bittiğini ve nerede başladığını baştan netleştirmek gerekir, çünkü dizinin ilerleyen bölümlerinde hâkimin rolüne sık sık dönülecektir. Taraflarca hazırlama ilkesi ilk planda vakıalara ilişkindir: hâkim, taraflarca hiç ileri sürülmemiş bir vakıayı kendiliğinden dava malzemesine katamaz. Buna karşılık hâkimin belirli delillere, özellikle keşif ve bilirkişiye, kendiliğinden başvurma yetkisi saklıdır. Dizinin ikinci bölümünde ayrıntısıyla gösterileceği üzere bu yetki somutlaştırma yükünü ortadan kaldırmaz; çünkü ancak taraflarca ileri sürülmüş bir vakıa üzerinde işler. Hâkim mevcut bir vakıayı aydınlatmak için delil toplayabilir; olmayan bir vakıayı yaratmak için değil.
Editör eki. Hukuk Genel Kurulu bu iki alanı aynı kararda yan yana koyar: «Fakat hâkim, bilirkişi ve keşif delillerine kendiliğinden başvurabilir (m. 266 ve m. 288).» … «Burada mevcut olmayanın talep edilmeyenin ortaya çıkartılması değil, talep edilenin netleştirilmesi, aydınlatılması, belirlenmesi söz konusudur.» — Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2014/2133 E., 2017/221 K. (08.02.2017)
Mantık zinciri şöyle kurulur. Vakıaları taraf getirecektir. Soyut ve belirsiz biçimde getirmek yetmez. Getirilen vakıaların somut, anlaşılır ve ispata elverişli olması gerekir. İşte bu gereklilik somutlaştırma yüküdür.
Demek ki somutlaştırma yükü, yargılamanın konsantrasyonunu, yani tarafların ve mahkemenin enerjisini doğru yere odaklamasını, ve davaların makul sürede sonuçlanmasını sağlamaya yönelik yapısal bir mekanizmadır.
3. Vakıa nedir, ne değildir?
Somutlaştırma yükünden söz edebilmek için önce neyin somutlaştırılacağını bilmek gerekir. Somutlaştırılacak şey vakıadır. Uygulamada ise hukukçular dahil pek çok kişi vakıa kavramını hukuki nitelendirmeyle ya da sonuç cümleleriyle karıştırır. Bu karışıklık, somutlaştırma eksikliğinin en temel kaynağıdır.
Vakıa: somut hayat olayı
Vakıa, bir hukuk normunun uygulanabilmesi için var olması gereken somut hayat olayıdır. Vakıanın ayırt edici özellikleri şunlardır: bir tarihi vardır, bir yeri vardır, bir faili ya da ilgilisi vardır, bir oluş biçimi vardır ve gözlemlenebilir ya da belgelenebilir niteliktedir.
Hukuk normunun uygulanması bir kıyas işlemidir. Genel ve soyut nitelikteki hukuk normu büyük önerme, somut olay küçük önermedir. Büyük önermenin somut olaya uygulanabilmesi için önce küçük önermenin, yani somut olayın, açıkça ortaya konması gerekir. Somut olay açıklıkla belirlenmeden ona uygun hukuk normunu bulmak için harcanan çaba sonuç vermez.
Bir örnekle açmak gerekirse: haksız fiil tazminatı talep eden bir davacı düşünülsün. Uygulanacak hukuk normu haksız fiilin unsurlarını arar: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve illiyet bağı. Bunlar büyük önermedir. Küçük önerme ise bu unsurların karşılığı olan somut olaylardır: 12 Mayıs 2023'te saat 14.30'da Ankara Kızılay kavşağında davalının kırmızı ışıkta geçerek davacının aracına çarpması, bunun sonucunda davacının sol kolunun kırılması ve 45.000 TL tedavi masrafı oluşması. İşte bunlar vakıadır.
Vakıa olmayan: sonuç cümlesi ya da hukuki nitelendirme
"Kaza oldu", "ayıplıdır", "usulsüzdür", "boşaltıldı" gibi ifadeler vakıa değildir. Bunlar, vakıaların toplamından çıkarılacak sonuçlar ya da hukuki nitelendirmelerdir. Bir sonuç cümlesi, altını dolduran somut olaylar olmaksızın havada kalır.
Editör eki. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi aynı ayrımı, soyut ifadenin neden yetmediğini de söyleyerek kurar: «Davanın dayanağı olan vakıaların soyut olarak gösterilmesi yetmez, bu vakıaların ispata elverişli şekilde zaman, mekan ve içerik olarak somutlaştırılması zorunludur.» … «Soyut ve genel ifadelerle dilekçe yazmak, tarafın kendi bilmediği bir şeyi karşı tarafın bilmesini ve mahkemenin de talepte dahi bulunanın bilmediği, somut olarak ileri sürmediği, belirsiz bir şeyden sonuç çıkarmasını beklemek anlamına gelir» — Yargıtay 22. HD, 2016/4226 E., 2019/857 K. (15.01.2019)
Bu farkı dört dava deneyiminden somut örneklerle göstermek mümkündür.
Örnek 1: "Şirket mali olarak boşaltıldı"
Bu bir vakıa değildir; vakıalardan çıkacak bir sonuçtur. Somutlaştırılmış hâli şöyle olmalıdır:
| Soyut ifade (somutlaştırılmamış) | Somutlaştırılmış vakıalar |
|---|---|
| "Şirket mali olarak boşaltıldı" | Şirket müdürü A, 15.03.2022 tarihinde şirket hesabından kendi kişisel hesabına 850.000 TL havale yapmıştır. |
| 22.04.2022 tarihinde şirkete ait X adresindeki taşınmaz, piyasa değerinin %40 altında, müdürün kayınbiraderi B'ye satılmıştır. | |
| Mayıs 2022'de şirketin C firmasına olan 1.200.000 TL tutarındaki alacağından herhangi bir hukuki gerekçe olmaksızın feragat edilmiştir. | |
| Bu işlemler sonucunda şirketin özvarlığı 3.500.000 TL'den 120.000 TL'ye düşmüştür. |
Soldaki ifadeyle dava açıldığında mahkeme şu soruları sorar: Hangi işlemlerle? Ne zaman? Kim tarafından? Ne miktarda? Bu sorular cevaplanmadığında mahkeme değerlendirme yapamaz, karşı taraf savunma yapamaz, delil ikamesi anlamsız kalır. Nitekim bu davada mahkeme, tam da bu gerekçeyle tanık dinletme talebini reddetmiştir.
Sağdaki ifadelerle dava açıldığında ise mahkeme neyi yargılayacağını, karşı taraf neye itiraz edeceğini, tanıklar neyi doğrulayacağını bilir.
Örnek 2: "Usulsüz işlemler yapıldı"
| Soyut ifade (somutlaştırılmamış) | Somutlaştırılmış vakıalar |
|---|---|
| "Usulsüz işlemler yapıldı" | 10.06.2022 tarihli genel kurul kararı, ortaklar D ve E'ye çağrı yapılmadan alınmıştır. |
| Şirketin F bankasından aldığı 2.000.000 TL kredi için ortaklar kurulu kararı bulunmamaktadır. | |
| Müdür A, 2022 yılında toplam 15 adet fatura karşılığı ödeme yapmış olup bu faturaların 11 adedi gerçek bir mal ya da hizmet alımına dayanmamaktadır. |
Örnek 3: "Ürünlerin bir kısmı ayıplıdır"
Bu ifade, bir ticari satım uyuşmazlığında davalının cevap dilekçesinde yer almıştır. Mahkeme, ifadenin somutlaştırma yükünü karşılamadığını tespit etmiştir.
| Soyut ifade (somutlaştırılmamış) | Somutlaştırılmış vakıalar |
|---|---|
| "Ürünlerin bir kısmı ayıplıdır" | 05.01.2023 tarihli sevkiyatta teslim edilen 500 adet X model ürünün 120 adedinde ambalaj bütünlüğü bozulmuştur. |
| 12.01.2023 tarihli sevkiyatta teslim edilen 300 adet Y model ürünün tamamında renk tonu sözleşmede belirtilen koddan farklıdır. | |
| Ayıp ihbarı, 08.01.2023 ve 15.01.2023 tarihli noter ihtarnameleriyle davalıya bildirilmiştir. |
Örnek 4: "Birçok lokasyona hizmet verilmiştir"
Bir hizmet sözleşmesi uyuşmazlığından gelen bu örnekte davacı, çok sayıda lokasyona hizmet verdiğini iddia etmiş ancak bunu somutlaştırmamıştır.
| Soyut ifade (somutlaştırılmamış) | Somutlaştırılmış vakıalar |
|---|---|
| "Birçok lokasyona hizmet verilmiştir" | 01.01.2021-30.06.2021 tarihleri arasında İstanbul/Kadıköy şubesine temizlik hizmeti verilmiştir (Ek-1: hizmet teslim tutanağı). |
| 01.02.2021-15.07.2021 tarihleri arasında Ankara/Çankaya şubesine temizlik hizmeti verilmiştir (Ek-2: irsaliye ve kabul belgesi). | |
| Toplam 47 lokasyona hizmet verilmiş olup lokasyonların tam listesi ve her birine ilişkin belgeler Ek-3'te sunulmuştur. |
Ortak örüntü: belirsiz nicelik ifadeleri
Dört dava deneyiminde ortak bir dil kullanımı dikkat çeker: "bir kısmı", "çeşitli", "birçok", "bazı" gibi belirsiz nicelik ifadeleri. Bu ifadeler günlük dilde bir anlam taşır; hukuki somutlaştırma açısından ise yetersiz kalır. Her biri mahkemeye cevapsız bırakılan sorular yükler:
- "Bir kısmı": Hangileri? Kaç tanesi?
- "Çeşitli": Ne tür? Hangileri?
- "Birçok": Kaç tane? Hangileri?
- "Bazı": Hangileri? Neden "bazı"?
Bu sorular cevaplanmadan ileri sürülen iddia ya da savunma soyut bir beyan olarak kalır. Dilekçe hazırlanırken basit bir test uygulanabilir: her cümle için "hangi, kaç, ne zaman, kim, nasıl, ne kadar" soruları sorulur. Bu sorulardan herhangi biri cevapsız kalıyorsa somutlaştırma eksiktir.
Editör eki. Yargıtay'ın kullandığı ölçü de aynı sorulardır. Ücret alacağı davasında Daire, dilekçedeki eksikliği şöyle adlandırır: «Hangi ay ve yıla ait, ne kadar ücret alacağının ödenmediği belirtilmemiştir.» — Yargıtay 22. HD, 2013/27751 E., 2015/1243 K. (27.01.2015)
"Açık özet" kavramı: ne az ne çok
Burada bir dengeye dikkat çekmek gerekir. HMK m. 119/1-e, dava dilekçesinde "Davacının iddiasının dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetleri" bulunmasını arar. Kanun bilinçli olarak "özet" demiştir. Davacıdan hayat olayını oluşturan her bir vakıayı eksiksiz sıralaması beklenmez; böyle bir beklenti katlanılamayacak bir yük oluştururdu. Beklenen, hayat olayının teşhisini ve diğer olaylardan ayırt edilmesini sağlayacak kadar maddi vakıanın belirtilmesidir.
Buna karşılık dilekçede hiç dayanılmamış bir vakıa, sonradan hükme esas alınamaz. Bu da aynı kuralın öteki yüzüdür.
Editör eki. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, dilekçede vakıa olarak dayanılmayan bir davranışın kusur olarak yüklenmesini bu gerekçeyle kabul etmemiştir: «mahkemece ancak tarafların dilekçelerinde dayandıkları vakıalar hakkında inceleme ve değerlendirme yapılabilmektedir» — Yargıtay 2. HD, 2016/15582 E., 2018/4901 K. (12.04.2018)
Somutlaştırma yükünün ne az ne çok olması gerektiği şöyle özetlenebilir: anlatılan olayı okuyan bir hâkim, karşı taraf ya da bilirkişi, olayı zihninde canlandırabilmeli, neyin iddia edildiğini anlayabilmeli ve buna göre bir değerlendirme yapabilmelidir. Bu sağlanmışsa bazı ayrıntıların anılmamış olması kanunun emrinin yerine getirilmediği anlamına gelmez. Bu sağlanamamışsa, ne kadar uzun yazılmış olursa olsun dilekçe somutlaştırma yükünü karşılamamıştır.
Dizinin devamı
İkinci bölüm, somutlaştırma eksikliğinin yargılamanın üç aktörüne nasıl yayıldığını ele alır: karşı tarafın savunma hakkı, mahkemenin yargılama konsantrasyonu ve bilirkişinin görev sınırı. Hâkimin kendiliğinden delil toplama yetkisiyle bilirkişiye getirilen yasağın nasıl bir arada durduğu da o bölümün konusudur.
Atıf dizini
Kararlar
- Yargıtay 22. HD, 2013/27751 E., 2015/1243 K. (27.01.2015) — somutlaştırmanın tanımı; iddia yükü ile somutlaştırma yükü ayrımı; "hangi ay ve yıla ait, ne kadar" ölçüsü.
- Yargıtay 22. HD, 2016/4226 E., 2019/857 K. (15.01.2019) — HMK m. 194 gerekçesinin aktarımı; soyut gösterimin yetmezliği.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2013/637 E., 2014/397 K. (26.03.2014) — taraflarca hazırlama ilkesinin tanımı.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2014/2133 E., 2017/221 K. (08.02.2017) — hâkimin bilirkişi ve keşfe kendiliğinden başvurma yetkisi; aydınlatma ödevinin sınırı.
- Yargıtay 2. HD, 2016/15582 E., 2018/4901 K. (12.04.2018) — dilekçede dayanılmayan vakıanın hükme esas alınamaması.
Mevzuat
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 25, m. 119/1-e, m. 194.
- HMK m. 194 gerekçesi: Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin kararlarında birebir aktarılan metin kullanılmıştır; TBMM tasarı metni (1/574) ayrıca kontrol edilecektir.
Kaynak ve yöntem
Bu bölüm, yazarın "Somutlaştırma Yükü: Dilekçeden Bilirkişiye Uzanan Bir Kırılma Noktası" başlıklı makalesinin I–III. bölümlerinin yayın sürümüdür. Anlatım anlamı değiştirmeden sadeleştirilmiş; "Editör eki" olarak işaretlenen karar alıntıları külliyattan, kararı veren mahkemenin kendi kabul bölümünden birebir alınmıştır. Anonim dava deneyimleri künyesizdir ve yazarın gözlemidir.
Bu metin yazarın imzalı makalesidir; sitenin görüşü değildir ve hukuki görüş değildir.